$“Aysun uşaqdır...\" - \"Bakıda məclislərə yarım saata 4000 manata gedirik\"$

“Aysun uşaqdır..." - "Bakıda məclislərə yarım saata 4000 manata gedirik"

Vahid Ələkbərovun sahib olduğu, deputatın ərinin isə sədr olduğu “Yelo Bank”... - Və ya 48 milyondan artıq vəsait hardadır?

Qarabağa növbəti köç olub

YAP rayon təşkilatının keçmiş sədri hakim qarşısında - Prokuror 8 il cəza və zalda həbsini istədi, məhkəmə isə....

$\"Bakı Metropoliten\"in rəisi dəyişir? - Yeni iddia yayıldı$

"Bakı Metropoliten"in rəisi dəyişir? - Yeni iddia yayıldı

“İrana qarşı blokada uzadılacaq” xəbəri neftin qiymətlərini yüksəldir

Səfir Trampa etiraz edib? – İstefa ABŞ-ı silkələdi, Departament təkzib verir, lakin..

DÇ-2026-da sərt qaydalar təsdiqləndi – Qırmızı kartlara əsas verən hallar sadalandı

PENSİYA DAVASI: məhkəməni uduzan 89 yaşlı kişi silaha əl atdı, 5 nəfəri güllələdi – 6 saat sonra saxlanıldı

$Çempionlar Liqası: \"PSJ\" - \"Bavariya\" oyununda 9 qol var$

Çempionlar Liqası: "PSJ" - "Bavariya" oyununda 9 qol var

İran: “Son 72 saatda 52 gəmimiz ABŞ blokadasını yarıb”

Xaricdən gətirilən maşınlar müsadirə edilə bilər - Əgər bu müddətə qədər...

"Yaradıcı süni intellekt: hər kəsin kitabı" (150 sual – 150 cavab) - Professor yazır

YAZARLAR

08.02.2026, 11:17

Saleh Məmmədov,

Professor

***

"Yaradıcı süni intellekt: hər kəsin kitabı" (150 sual – 150 cavab) kitabının redaktə prosesini başa vurmaq üzrəyəm. Amma bu fonda Azərbaycanda süni intellektə qarşı üsyan (xüsusi ilə müsəlmanlar tərəfindən) son dövrlərdə geniş vüsət almışdır.

Bu çox zərərli tendesiyadır, ölkənin inkişafına çox böyük zərər vurur. Bu cahil üsyanının qarşısını almaq üçün kitabda bu problemə xüsusi yer ayrılmışdır. Kitab dərc olunmamış bu hissəni dərc etmək qərarına gəldim və müzakirənizə təqdim edirəm.

Birinci fəsil, Sual 3. Süni intellektdən insanlar niyə qorxur. Bəşəriyyətin böyük sıçrayışı və kainatın sirlərinə gedən yol

Bəşər tarixi təkcə ixtiraların deyil, həm də bu ixtiralara qarşı göstərilən kollektiv müqavimətin, naməlumluqdan doğan qorxunun tarixidir. Bu gün süni intellektin (yapay zekanın) sürətli inkişafı qarşısında yaranan təşviş, əslində insan psixologiyasının hər yeni sənaye inqilabına verdiyi tipik reaksiyadır. Xüsusilə dindar çevrələrdə süni intellektin (Sİ) "ilahi nizama müdaxilə" kimi qavranılması, tarixin hər bir dönəmində fərqli adlarla özünü büruzə vermişdir. Lakin dərindən baxdıqda görürük ki, Sİ dördüncü sənaye inqilabının bir məhsulu kimi, kainatın hələ açılmamış 99.9% sirrini anlamaq üçün bizə verilən ən güclü açardır (anahtar).

Tarixin təkrarlanan qorxuları və "şeytan çarxları"

Birinci sənaye inqilabı dövründə buxar mühərrikləri peyda olanda, İngiltərədə "Ludditlər" hərəkatı yaranmışdı. Onlar maşınların insan əməyini məhv edəcəyini və bu "buxarlı bədheybətlərin" təbiətin nizamını pozacağını iddia edərək fabriklərə hücum edirdilər. O zamanın bəzi dini radikalları iddia edirdilər ki, insanın fiziki gücünü aşan bir qüvvə yaratmaq günahdır. Lakin zaman göstərdi ki, bu mühərriklər sayəsində insanlıq ağır fiziki köləlikdən azad oldu, qitələrarası əlaqə yarandı və ilk dəfə olaraq aclıqla mübarizədə kütləvi istehsalın gücü hiss edildi.

İkinci və üçüncü sənaye inqilabları da fərqli deyildi. Elektrikin kəşfi (keşfi) zamanı onu "ruhları narahat edən gizli qüvvə" adlandıranlar, evlərinə naqil çəkdirməkdən imtina edənlər az deyildi. Hər bir mərhələdə qorxu, biliyin çatışmadığı boşluqda kök salmışdır.

Rayt qardaşları və Koroğlu təlaşı: texnoloji travmanın psixologiyası

Təyyarənin ixtiraçıları Rayt qardaşlarının hekayəsi bu mövzuda ən bariz nümunədir. Təyyarəni ixtira edən Vilbur və Orvil Raytın atası Milton Rayt bir keşiş idi. O, illərlə oğullarına və ətrafına deyirdi: "Əgər Tanrı insanın uçmasını istəsəydi, ona qanad verərdi." Milton Rayt uçmağı "mələklərə məxsus bir imtiyaz" hesab edir, insanın bu hüdudu keçməsini ilahi sərhədlərin pozulması kimi görürdü. Lakin 1903-cü ildə ilk uçuş uğurla reallaşdıqdan sonra, keşiş ata özü də təyyarəyə mindi. O, səmada süzərkən qorxusunun yerini böyük bir heyranlıq almışdı və Orvilə pıçıldayırdı: "Daha yuxarı, oğlum, daha yuxarı!" Bu, bəşəriyyətin texnologiya ilə barışma hekayəsidir. Keşkə süni intellektin Yaşıl planetə gedib, oradan başqa şüurlu canlıların yer kürəsinə gətirməsinə qədər “ süni intellekt qorxaqlarına” ömür veriləydi ki, onlar heç olmasa o “dünyaya” qorxusuz gedə biləydilər.

Azərbaycan təfəkküründə isə bu keçidin ağrılı tərəfi Koroğlunun dilindən simvolizə olunmuşdur: "Tüfəng çıxdı, mərdlik öldü." Koroğlu dastanındakı bu məşhur misra, əslində köhnə dünyanın bitməsinə duyulan bir təəssüf, bir texnoloji travmadır. O zaman tüfəngi lənətləyənlər bilmirdilər ki, bu texnologiya gələcəkdə həm də böyük dövlətlərin müdafiə sisteminə və asayişin (kamu düzeninin) qorunmasına xidmət edəcək.

Dühaların baxışı: Nyuton və Teslanın ilahiyyatla harmoniyası

Süni intellektdən qorxan müasir dindar insan üçün İsaak Nyuton və Nikola Tesla nümunələri olduqca düşündürücüdür. Müasir fizikanın atası sayılan Nyuton, ömrünün böyük hissəsini ilahiyyatı öyrənməyə sərf etmişdi. O, kainatı "Tanrının qurduğu nəhəng bir saat mexanizması" kimi görürdü. Nyutona görə, fizika qanunlarını kəşf etmək günah deyil, əksinə, Yaradanın zəkasındakı möhtəşəmliyi anlamaq üçün bir ibadətdir.

Nikola Tesla da bənzər bir vizyona (öngörüye) sahib idi. O, elektriki və kabelsiz rabitəni (iletişimi) kəşf edərkən bunun bütün bəşəriyyəti bir-birinə bağlayacaq bir "sinir sistemi" olacağına inanırdı. Tesla deyirdi ki, kainatın sirlərini anlamaq üçün "enerji, tezlik və vibrasiya" dilində düşünmək lazımdır. Sİ məhz bu gün həmin enerji və məlumat (veri) axınını idarə edən, Teslanın xəyal etdiyi o qlobal zəkanın təzahürüdür.

Kainatın 0.1 faizi: niyə süni intellektə ehtiyacımız var?

Bu gün süni intellekt hələ cücərti (başlangıç) dövründədir. Elm kainatın hələ cəmi 0.1 faizini belə tam kəşf edə bilməyib. Biz hələ də kainatın 95%-ni təşkil edən "qaranlıq maddə" və "qaranlıq enerjinin" nə olduğunu bilmirik. İnsan beyni milyardlarla qalaktikadan gələn trilyonlarla datan; (veriyi) eyni anda emal etmək (işlemek) gücündə deyil.

Kainatın sonsuz resursları (kaynakları) — asteroidlərdəki nadir metallar, digər planetlərdəki enerji mənbələri — bəşəriyyətin gələcək inkişafı üçün orada gözləyir. Sİ bizə bu nəhəng okeanda naviqasiya etmək, xəstəliklərin genetik kodunu sındırmaq və ekoloji böhranları idarə etmək üçün lazımdır. Əgər bəşəriyyət ulduzlararası sivilizasiyaya çevrilmək istəyirsə, bu, yalnız Sİ-in köməyi ilə mümkün olacaqdır.

Nəticə: qorxudan tərəqqiyə keçid

Dindar insanların narahatlığına ən gözəl cavab budur: Əgər kainat böyük bir hikmət üzərində qurulubsa, insan zəkasının süni intellekti ixtira etməsi də həmin böyük planın bir hissəsidir. Sİ insanı əvəz etmək üçün deyil, insanın imkanlarını sonsuzluğa qədər genişləndirmək üçün gəlir. İnsanlıq qorxularını bir kənara qoyub, bu "cücərtini" elmin işığında böyütməlidir. Çünki əsl mənəviyyat texnologiyadan qaçmaqda deyil, ondan bütün yaradılmışların rifahı və kainatın sirlərini aşkar etmək üçün bir vasitə kimi istifadə etməkdədir. Sİ bəşəriyyətin "yetkinlik dövrünə" keçid biletidir.

MİA.AZ