Vahid Tağıyev, 

Təcrübəli, peşəkar təhsil işçisi

***

Bir neçə gün öncə “Yeni dövr – yeni ‘Təhsil Qanunu’ tələb edir” adlı yazım saytlarda dərc olunmuşdu. “Təhsil Qanunu”nun hazırlanmasını zəruri edən yeni amilləri sadalayarkən “Şagirdlərin fərdi inkişaf trayektoriyası real vaxtda formalaşır” fikrini də qeyd etmişdim.

(https://www.facebook.com/share/p/1a23fJTt2Z/)

Şəxsiyyətinə çox dəyər verdiyim, daim axtarışda olan bir gənc müəllim telefonda mənə müraciət etdi ki, bu məsələ iş yoldaşlarımla aramızda diskusiyaya səbəb olub, odur ki, məsələyə aydınlıq gətirməyimi xahiş etdi. Bacardığım qədər telefonda geniş izah etdim. Düşündüm ki, bəlkə başqaları üçün də maraqlı ola bilər və burada yazı formasında həmin suala cavab verməyə çalışdım.

İlk növbədə xatırladım ki, müasir təhsil sisteminin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri hər bir şagirdin potensialını vaxtında görmək, düzgün istiqamətləndirmək və inkişafını davamlı şəkildə dəstəkləməkdir. Bu baxımdan son illər daha çox səslənən “şagirdlərin fərdi inkişaf trayektoriyası real vaxtda formalaşır” fikri təsadüfi deyil. Bu yanaşma təhsilə baxışı əsaslı şəkildə dəyişən yeni pedaqoji düşüncənin ifadəsidir.

- Ənənəvi modeldən fərqləri:

Ənənəvi təhsil modelində şagirdin inkişafı əsasən əvvəlcədən müəyyən edilmiş proqramlar, vahid standartlar və eyni qiymətləndirmə meyarları əsasında aparılırdı. Şagirdlərin bilik səviyyəsi, onların arasındakı fərqlər, daha çox yarımillik və illik qiymətləndirmələr zamanı üzə çıxır, inkişaf prosesinin özü isə ikinci plana keçirdi. Bu yanaşma fərdi xüsusiyyətləri deyil, orta nəticəni əsas götürürdü.

Müasir təhsil yanaşması isə şagirdi passiv icraçı yox, aktiv iştirakçı kimi qəbul edir. Burada əsas diqqət yekun nəticəyə deyil, öyrənmə prosesinin özünə yönəlir.

- Sual yaratmış cümlədə “real vaxtda” anlayışı nə deməkdir?

“Real vaxtda” fikri şagirdin zəruri ehtiyac və potensial imkanlarını sonradan alınan məlumatlar və hansısa formal göstəricilər əsasında deyil, tədris prosesinin gedişində müəyyənləşdirilməsi deməkdir.

Şagirdin dərs prosesində verdiyi əks reaksiyalar, suallara münasibəti, tapşırıqları yerinə yetirmə forması, müzakirələrdə fəallığı, maraq göstərdiyi və çətinlik çəkdiyi mövzular onun inkişaf istiqamətini göstərən əsas göstəricilərdir.

Bu yanaşmada müəllim yalnız bilik ötürən deyil, eyni zamanda müşahidə edən, analiz aparan və dərhal pedaqoji qərar verən şəxsə çevrilir. Qərarlar “sonra baxarıq”, "sonra aydınıaşdırarıq" prinsipi ilə deyil, yerində və operativ şəkildə formalaşır.

= Fərdi inkişaf trayektoriyası nəyi əhatə edir?

Belə ki, fərdi inkişaf trayektoriyası təkcə akademik göstəricilərlə məhdudlaşmır.

Bu anlayış şagirdin:

– idrak və düşünmə tərzini,

– öyrənmə tempini,

– maraq və motivasiyasını,

– yaradıcı və praktiki bacarıqlarını,

– sosial davranış və ünsiyyət vərdişlərini özündə birləşdirən kompleks inkişaf yoludur.

Eyni zamanda, bu trayektoriya sabit deyil. Şagirdin yaşı, mühiti, emosional vəziyyəti və tədris şəraiti dəyişdikcə inkişaf istiqaməti də yenilənir. Məhz buna görə də onun formalaşması yalnız çevik, müşahidəyə əsaslanan və fərdiləşdirilmiş yanaşma ilə mümkündür.

- Yeni yanaşmanın yaratdığı yeni tələblər:

Göründüyü kimi bu yanaşma müəllimdən təkcə fənn biliyi deyil, yüksək pedaqoji müşahidə qabiliyyəti, analitik düşüncə və çevik qərarvermə bacarığı tələb edir.

Eyni zamanda təhsili idarə edən strukturlar da bu prosesi dəstəkləyən mexanizmlər qurmalıdır:

– çevik proqramlar,

– fərdi yanaşmaya imkan verən qiymətləndirmə modelləri,

– müəllimlərin peşəkar inkişafını təmin edən real və praktik təlimlər və s.

Göründüyü kimi, lazımi mühit və şərait yaradılmasa, “fərdi inkişaf trayektoriyası” anlayışı sadəcə termin olaraq qalar, praktikada reallaşa bilməz.

- Nəticə etibarı ilə bir daha ümumiləşdirsək:

“Şagirdlərin fərdi inkişaf trayektoriyası real vaxtda formalaşır” fikri müasir təhsilin mahiyyətini açan əsas tezislərdən biridir. Bu yanaşma göstərir ki, şagirdin inkişafı artıq yalnız sonda ölçülən nəticə deyil, tədris prosesinin özündə formalaşan, izlənilən və yönləndirilən canlı bir prosesdir.

Sağlam və effektiv təhsil sistemi məhz bu prosesə vaxtında reaksiya verən, şagirdi tanıyan və onunla birlikdə inkişaf edən sistemdir. Çünki təhsil yalnız bilik ötürmək deyil - insan yetişdirməkdir.

Təhsilimizin inkişafı naminə hamıya uğurlar arzulayıram!

MİA.AZ