Tramp, Putin və Si Cinpin görüşü: dünya siyasətində yeni güc balansı və beynəlxalq münasibətlərin gələcəyi (TƏHLİL)

Tramp, Putin və Si Cinpin görüşü: dünya siyasətində yeni güc balansı və beynəlxalq münasibətlərin gələcəyi (TƏHLİL)

SİYASƏT

Bugün, 13:03

Xəbər verdiyimiz kimi, 19 noyabr 2026-cı il tarixində Çinin Şençjen şəhərində ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin arasında tarixdə ilk dəfə üçtərəfli görüş keçirilib.

Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) sammiti çərçivəsində baş tutan bu görüş beynəlxalq münasibətlər sistemində diqqətçəkən hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Çünki söhbət sadəcə üç dövlət başçısının diplomatik təmasından deyil, dünya siyasətinin istiqamətinə ciddi təsir göstərmək imkanına malik üç böyük gücün bir masa arxasında müzakirələr aparmasından gedir.

Görüşün əsas gündəliyini nüvə təhlükəsizliyi, Ukrayna müharibəsi, İran ətrafında yaranmış vəziyyət, enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq təşkilatların gələcəyi və ABŞ–Çin münasibətləri təşkil edirdi. Tərəflər nüvə müharibəsinin qalibinin olmayacağını və belə bir müharibəyə yol verilməməli olduğunu bəyan etdilər. Eyni zamanda, nüvə risklərinin azaldılması və nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması istiqamətində dialoqu davam etdirmək barədə razılıq əldə olundu. Bu məsələ xüsusilə aktualdır. Belə ki, ABŞ və Rusiya arasında strateji nüvə silahlarına dair sonuncu əsas müqavilənin – New START-ın 2026-cı ilin fevralında müddətinin başa çatması beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində yeni hüquqi və siyasi boşluq yaradıb. Vaşinqtonun gələcək nüvə razılaşmasına Çini də daxil etmək istəyi isə Pekinin hələlik qəbul etməyə tələsmədiyi yanaşmadır.

Görüşün digər mühüm istiqaməti BMT-nin islahatı və beynəlxalq hüquq institutlarının fəaliyyəti ilə bağlı idi. Üç dövlət BMT-nin müasir qlobal çağırışlara daha effektiv cavab verməsi üçün islahatların vacibliyini vurğuladı. Bununla yanaşı, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin yurisdiksiyasından sui-istifadə edilməməsi və dövlət rəsmilərinin immunitet hüququnun qorunması məsələsində ortaq mövqe nümayiş etdirdilər. Bu məqam siyasi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki beynəlxalq hüququn tətbiqi və böyük dövlətlərin bu sistem qarşısında məsuliyyəti məsələsi hazırda qlobal siyasətin ən mübahisəli mövzularındandır.

Lakin görüşün əhəmiyyətini yalnız müzakirə olunan məsələlərlə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Burada hər üç liderin özünəməxsus siyasi məqsədləri var. Donald Tramp ABŞ-ın həm Çin, həm də Rusiya ilə münasibətlərdə diplomatik manevr imkanlarını genişləndirməyə, xüsusilə nüvə silahlarına nəzarət və İran ətrafındakı gərginlik məsələlərində nəticə əldə etməyə çalışır. Si Cinpin isə Çinin beynəlxalq siyasətdə aparıcı diplomatik mərkəzlərdən biri olduğunu nümayiş etdirməklə yanaşı, Pekinin Vaşinqtonla münasibətlərində strateji sabitliyi qorumağa çalışır. Vladimir Putin üçün isə bu görüş Rusiyanın beynəlxalq təcrid şəraitində belə böyük dövlətlər səviyyəsində danışıqlar aparmaq imkanına malik olduğunu nümayiş etdirmək baxımından əhəmiyyətlidir.

Diqqətçəkən məqamlardan biri də Ukrayna və İran məsələlərinin yekun birgə bəyanatda konkret şəkildə əks olunmamasıdır. Tramp bu məsələlərin müzakirə edildiyini bildirsə də, görüş nəticəsində müharibələrin dayandırılmasına dair konkret razılaşma əldə edilmədi. Bu isə onu göstərir ki, liderlərin bir masa arxasında əyləşməsi hələ onların bütün geosiyasi məsələlərdə ortaq mövqeyə malik olması demək deyil. Xüsusilə Çin və Rusiya arasındakı strateji yaxınlaşma, ABŞ ilə Pekin arasında iqtisadi və texnoloji rəqabət, eləcə də Ukrayna müharibəsinə dair fərqli yanaşmalar üçtərəfli əməkdaşlığın sərhədlərini müəyyənləşdirir.

Gələcək mərhələdə bu görüşdən sonra üç əsas istiqamətdə inkişaf gözlənilə bilər: nüvə təhlükəsizliyi üzrə danışıqların davam etdirilməsi, enerji bazarlarında əməkdaşlığın genişləndirilməsi və beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinə dair siyasi müzakirələrin intensivləşməsi. Bununla belə, yeni dünya nizamının formalaşması və ya böyük dövlətlər arasında tam razılaşmanın əldə olunması barədə indidən nəticə çıxarmaq tezdir. Görüşün yekunları daha çox dialoqun başlanğıcı və siyasi mövqelərin nümayişi xarakteri daşıyır.

Nəticə etibarilə, Tramp, Putin və Si Cinpin görüşü müasir beynəlxalq münasibətlərdə böyük dövlətlər diplomatiyasının yenidən ön plana çıxdığını göstərir. Lakin dünya siyasətinin gələcəyini yalnız üç dövlətin qərarları müəyyənləşdirmir. Avropa İttifaqı, Türkiyə, Hindistan, Yaxın Şərq ölkələri və digər regional güclərin mövqeyi də yeni geosiyasi reallıqların formalaşmasında mühüm rol oynayacaq. Əsas məsələ bundan sonra bu üç liderin nümayiş etdirdiyi siyasi iradənin konkret razılaşmalara çevrilib-çevrilməyəcəyidir. Çünki beynəlxalq siyasətdə tarixi görüşlərin əsl əhəmiyyəti çəkilən fotolarla deyil, onların yaratdığı real siyasi nəticələrlə ölçülür.

Əlifağa Hakverdi

MİA.AZ

Dİgər xəbərlər

SON XƏBƏRLƏR

BÜTÜN XƏBƏRLƏR