Kolumbiyada güclü zəlzələ oldu: 100-dən çox ölən var, xeyli insan dağıntılar altında qalıb - FOTOLAR (Yenilənib)

$Dövlət Baxçalı Özgür Özələ belə sual verdi: \"Bir gecədə 91 deputata necə yüksəldiniz?\"$

Dövlət Baxçalı Özgür Özələ belə sual verdi: "Bir gecədə 91 deputata necə yüksəldiniz?"

Qanunsuz dövriyyəsi 10 milyon manat olan daha bir onlayn mərc şəbəkəsi... - Kimlər saxlanıldı?

$Lalə Şövkətin oğlu: \"Lalə xanım nisbətən yaxşıdır, hazırda müalicə olunur\"$

Lalə Şövkətin oğlu: "Lalə xanım nisbətən yaxşıdır, hazırda müalicə olunur"

$Deputat: \"Fazil Mustafanın Şah İsmayılla bağlı fikirlərində təhqir xarakterli məqam yoxdur\"$

Deputat: "Fazil Mustafanın Şah İsmayılla bağlı fikirlərində təhqir xarakterli məqam yoxdur"

Ceki Çan Bakıda film çəkilişində: “Azərbaycanda işləmək məni xüsusilə həyəcanlandırır” - FOTOLAR

Tibb Universitetində bu ixtisas üzrə təhsilhaqqı 1500 manat azaldıldı

$Vəzifəli şəxsin adından saxta \"Telegram\" kanalı yaradılıb$

Vəzifəli şəxsin adından saxta "Telegram" kanalı yaradılıb

Şimali Koreya Rusiyaya 50 min hərbçi və 120 ballistik raket yerləşdirir - Zelenskidən açıqlama

$Nazir müavini: \"Çingiz Əlioğlu yarım əsrdən çox Azərbaycan ədəbiyyatına xidmət edib\"$

Nazir müavini: "Çingiz Əlioğlu yarım əsrdən çox Azərbaycan ədəbiyyatına xidmət edib"

$Yazıçı Anar: \"Onunla möhkəm dostluğumuz olub...\"$

Yazıçı Anar: "Onunla möhkəm dostluğumuz olub..."

Kosmetoloqla bağlı hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət olunub - Nazirlik açıqladı

Azərbaycan–Ermənistan sülh sazişinin paraflanması: ötən bir il və siyasi iradə... -Təhlil

SİYASƏT

Bugün, 00:03

8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı və vasitəçiliyi ilə keçirdiyi görüş Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində mühüm siyasi mərhələnin başlanğıcı oldu. Görüşün əsas nəticələrindən biri iki ölkə arasında sülh sazişinin paraflanması idi. Görüşün yekununda İlham Əliyev, Donald Tramp və Nikol Paşinyan tərəfindən Birgə Bəyannamə imzalandı. Bir neçə gün sonra, avqustun 11-də Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyi 17 maddədən ibarət paraflanmış sülh sazişinin tam mətnini yayımladı.

Bu hadisənin əhəmiyyətini yalnız diplomatik protokol çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Azərbaycan və Ermənistan arasında qarşıdurmanın tarixi XX əsrin sonlarından başlayaraq Cənubi Qafqazın siyasi sisteminə ciddi təsir göstərib. 1980-ci illərin sonlarından etibarən Qarabağ ətrafında başlayan qarşıdurma 1990-cı illərdə genişmiqyaslı müharibəyə, 2020-ci ildə isə İkinci Qarabağ müharibəsinə gətirib çıxardı. 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra isə regionda yeni siyasi reallıq formalaşdı. Buna görə də 2025-ci ildə Vaşinqtonda əldə edilən razılaşma əvvəlki atəşkəs mexanizmlərindən fərqli olaraq, münasibətləri hüquqi və siyasi baxımdan yeni mərhələyə keçirmək cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.

Sazişin əsas məqamlarından biri Azərbaycan və Ermənistan sərhədində üçüncü dövlətlərin qüvvələrinin yerləşdirilməməsi ilə bağlı razılaşmadır. Bu müddəa Cənubi Qafqazda xarici güclərin hərbi iştirakının gələcək perspektivinə birbaşa təsir göstərə biləcək siyasi mexanizm yaradır. Çünki Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlər uzun illər yalnız iki ölkənin problemi olmayıb, eyni zamanda Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa İttifaqı və ABŞ kimi müxtəlif aktorların maraqlarının kəsişdiyi geosiyasi məkana çevrilib. Saziş çərçivəsində yaranan mübahisələrin əvvəlcə birbaşa məsləhətləşmələr yolu ilə həll edilməsi, nəticə əldə olunmadıqda isə digər dinc vasitələrə müraciət edilməsi də tərəflərin gələcək münasibətlər üçün institusional mexanizm yaratmaq istəyini göstərir.

Vaşinqton görüşünün başqa mühüm tərəfi ABŞ-ın Cənubi Qafqazdakı rolunun nəzərəçarpacaq dərəcədə artmasıdır. Uzun illər ərzində Qarabağ məsələsinin əsas vasitəçilik formatlarından biri ATƏT-in Minsk qrupu olsa da, 2020-ci ildən sonra həmin mexanizmin siyasi əhəmiyyəti faktiki olaraq zəiflədi. Rusiya isə 2020-ci il müharibəsindən sonra regionda əsas vasitəçi mövqeyini qorumağa çalışsa da, Ukrayna müharibəsindən sonra Moskvanın Cənubi Qafqazdakı imkanları və təsir alətləri əvvəlki dövrlə müqayisədə dəyişdi. Bu şəraitdə ABŞ-ın prosesdə daha fəal iştirak etməsi təkcə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh danışıqlarının nəticəsi deyil, həm də Cənubi Qafqazdakı geosiyasi balansın dəyişməsinin göstəricisidir.

Bu prosesin iqtisadi tərəfi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sülh yalnız siyasi münasibətlərin normallaşması demək deyil, eyni zamanda regionun nəqliyyat, enerji və logistika imkanlarının genişlənməsi üçün yeni şərait yaradır. Vaşinqton görüşündən sonra ABŞ şirkətlərinin regiona mümkün investisiyaları barədə səsləndirilən fikirlər göstərdi ki, Amerika üçün bu proses yalnız diplomatik uğur kimi deyil, həm də iqtisadi və strateji imkan kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə Ermənistan ərazisindən keçəcək mümkün nəqliyyat marşrutları və regionun Şərq-Qərb bağlantısında rolunun artması Cənubi Qafqazın geosiyasi əhəmiyyətini daha da yüksəldə bilər.

Bununla yanaşı, burada mühüm hüquqi və siyasi fərqə diqqət yetirmək lazımdır. Sazişin paraflanması onun tam şəkildə imzalanması və qüvvəyə minməsi demək deyil. Paraflama tərəflərin mətn üzərində razılığa gəldiyini göstərir, lakin bundan sonra sənədin yekun imzalanması, daxili hüquqi prosedurlardan keçməsi və ratifikasiya olunması kimi mərhələlər qalır. Bu səbəbdən 8 avqust tarixi mühüm diplomatik hadisənin ildönümü olsa da, sülh prosesinin real nəticəsi yalnız sənədin hüquqi baxımdan tam qüvvəyə minməsi və onun müddəalarının praktik şəkildə həyata keçirilməsi ilə ölçülə bilər.

Beynəlxalq reaksiyalar da hadisənin regional əhəmiyyətini göstərdi. ABŞ tərəfi razılaşmanı tarixi nailiyyət kimi qiymətləndirərkən, Avropa İttifaqı prosesi sülhə doğru həlledici addımlardan biri kimi dəyərləndirdi. Rusiya isə Vaşinqton görüşünə ümumilikdə müsbət yanaşsa da, prosesin ABŞ-ın iştirakı ilə aparılmasının Moskvanın Cənubi Qafqazdakı ənənəvi vasitəçi roluna təsir göstərməsi baxımından bu hadisəyə daha ehtiyatlı yanaşdı. Beləliklə, Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesi artıq yalnız iki ölkənin münasibətlərindən ibarət məsələ deyil; bu proses ABŞ, Rusiya, Türkiyə, İran və Avropa İttifaqının Cənubi Qafqazdakı maraqlarının kəsişdiyi daha geniş geosiyasi mübarizənin bir hissəsinə çevrilib.

Siyasi elmlər baxımından 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda baş verən hadisənin əsas əhəmiyyəti ondadır ki, Azərbaycan və Ermənistan münasibətlərində münaqişədən sonrakı dövrün institusional əsaslarının yaradılması istiqamətində ciddi addım atıldı. Lakin paraflanmış sənədi yekun sülh kimi təqdim etmək hələ tezdir. Əsl siyasi nəticə sənədin nə vaxt imzalanacağından, ratifikasiya prosesindən, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyasından, nəqliyyat əlaqələrinin açılmasından və iki cəmiyyət arasında qarşılıqlı etimadın nə dərəcədə formalaşacağından asılı olacaq.

Bu baxımdan 8 avqustun ildönümü sadəcə Vaşinqtonda keçirilmiş bir görüşün xatırlanması deyil. Bu tarix Cənubi Qafqazda uzunmüddətli münaqişədən yeni regional siyasi düzənə keçidin simvolu kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin bu yeni düzənin nə qədər davamlı olacağını müəyyən edən əsas amil paraflanmış sənədin özü deyil, onun siyasi iradə ilə həyata keçirilməsi olacaq. Azərbaycan, Ermənistan və regionda maraqları olan böyük güclər arasında maraq balansının necə formalaşacağı isə Cənubi Qafqazın gələcək təhlükəsizlik arxitekturasının əsas müəyyənedici amillərindən biri olaraq qalacaq.

Əlifağa Haxverdi

MİA.AZ