"Köhnə küçələrdə unudulan səslər, dəniz kənarında qumluqlarda itirilən izlər... Azərbaycanın unudulmaq üzrə olan uşaq oyunlarının hər biri, əslində, əcdadlarımızın bizə qoyduğu canlı strategiya dərslərini daşıyır.

Bu dəfə diqqətimizi daha az oynanılan, lakin heç də az əhəmiyyətli olmayan oyunlara - "Səndə-məndə", "Dizədöydü" və "Cövkən" kimi ənənəvi əyləncələrə yönəldirik.

Bu araşdırmada, köhnə dəftərlərin səhifələrində qalmış bu oyunların qaydalarını, onların döyüş hazırlığı ilə əlaqəsini və müasir dövrdə niyə yenidən kəşf edilmələri lazım olduğunu ortaya qoyacağıq. Çünki bəlkə də, unudulmuş oyunlarımızın içində, gələcək nəsillər üçün ən dəyərli təlim metodları gizlənir..."

Beləliklə, Azərbaycanda "Səndə-məndə" yaxud "Qaç-yaxala", Türkiyədə "Yağ satarım, bal satarım", Qazaxıstanda "Aqsuqaq" adlı bu oyunda 3-10 nəfər (nə qədər çox, o qədər əyləncəli) iştirak edir. Bir oyunçu (A) digərinin (B) əlini yumruqla yüngülcə vurub "Səndə!" deyərək qaçır. (B) qaçan (A)-nı yaxalayıb xəfifcə yumruqla vurmalıdır və bu dəfə özü "Məndə!" deyərək qaçır. Əgər (A) qaçıb heç kəsə toxunmadan təhlükəsiz yerə çatsa, oyun davam edir. Əgər (B) (A)-nı yaxalayıbsa, (A) "Səndə" demək hüququnu itirir və (B) yeni "təqibçi" olur. "Səndə" deyən şəxs yalnız bir nəfərə toxuna bilər. Oyunçu öz əvvəlki "təqibçisi"nə toxunarsa, avtomatik olaraq "Səndə" hüququ qazanır.

Bəs bu uşaq oyunu gələcək döyüşçülərə hansı keyfiyyətləri qazandırır:

-    qısa məsafədə sprint - döyüşdə düşmənin dəqiq nişanalmasından və atəşindən qaçmaq üçün vacibdir.

-    yüksək çevikliklə istiqamət dəyişərək təqibçidən qaçmaq təməl hərbi hazırlıqda "ziqzaq" hərəkəti ilə eynidir.

-    riski qiymətləndirərək "Səndə" demək üçün doğru anı seçmək döyüş şəraitində həmlə anını doğru qiymətləndirməyə kömək edir.

-    birdən çox təqibçi ilə oynayaraq diqqətin paylanması - real döyüşdə çoxqatlı təhlükə zamanı refleksi təmin edir.

-    saxta istiqamət göstərib rəqibi çaşdırmaqla aldatma manevrləri.

-    çox sayda iştirakçılı versiyalarda strategiya qurmaq və hər bir oyunçunun fiziki qabiliyyətini əvvəlcədən doğru ehtimal etmək.

-    köçəri mədəniyyətlərdə uşaqların at çaparkən müvazinətlərinin saxlanılması.

Reaksiya sürətini və koordinasiyanı yaxşılaşdıran "Səndə-məndə" oyunu, uşaqlara yalnız əyləncə deyil, həm də döyüşçülük bacarıqlarının əsaslarını öyrədən canlı bir təlimdir. Əcdadlarımız bu sadə görünən oyunla bizə həyatın ən vacib dərslərindən birini ötürüblər: "Hər zaman hazır ol!"

Dağlıq ərazilərdə yaranmış qədim "Dizədöydü" oyunu uşaqların fiziki bacarıqlarını kəskinləşdirmək, onları hələ uşaq yaşlarından ağrıya dözümlü etmək üçün nəzərdə tutulub. Oyun əsasən dağ ətəyi, qayalıq və ya enişli ərazidə 5-15 nəfər (2 komanda) tərkibdə oynanılır. Hər komandaya 1 ədəd ağac budağından hazırlanmış "dizə dəyən" (qısa çubuq) və ya dəri kəmər nəzərdə tutulur. Buradakı hədəf rəqib komandanın üzvlərini dizlərinə çubuqla (kəmərlə) yüngülcə vuraraq "əsir almaq"dır.

Oyunun qaydalarına əsasən yalnız dizə vurmaq icazəlidir (digər bədən hissələrinə toxunmaq qadağandır), əsir düşən oyunçu oyundan çıxır, komanda lideri ("Dədə") ən sona qədər oynayır. Gəlin bu sadə qaydaları olan uşaq oyununun onların fiziki inkişafında hansı dərin izləri qoyduğunu araşdıraq:

-    fiziki hazırlıq cəhətdən dizlərdə çeviklik yaradan bu oyun (dağ döyüşlərində eniş-çıxış üçün olduqca vacibdir.

-    bu oyun qayalıq ərazidə tarazlığı qorumağa xidmət edirki buda günümüzdə döyüşçülərin hazırlıq proqramının bir hissəsini təşkil edir.

-    komandanı kiçik qruplara bölüb rəqibi əhatəyə almaq eyni məqsədli döyüş taktikasının inkişafını təmin edir.

-    düşmənin zəif nöqtəsini (dizləri) hədəfə alaraq onu hərəkətsiz qoymaq və bunu dəqiqlik və ustalıqla etmək.

-    hələ uşaq yaşlarından ağrıya dözüm (real döyüş şəraitinə psixoloji hazırlıq) kimi şəxsi iradəni inkişaf etdirmək.

-    "Dədə"yə qədər döyüşməklə rəhbərinə və komandaya sadiqlik hissini aşılamaq.

"Dizədöydü" oyunu, Azərbaycanın dağlıq bölgələrində yaranmış unikal bir döyüş təlimidir. Bu oyun vasitəsilə nəsillər boyu uşaqlara həm fiziki çeviklik, həm də taktiki düşüncə bacarıqları öyrədilib. Əslində, bu oyun bizə göstərir ki, əcdadlarımız üçün "oyun" deyəndə, sadəcə əyləncə deyil, həyat və döyüş üçün lazım olan bacarıqların məşqi nəzərdə tutulub.

Dünyanın ən qədim komanda idman növlərindən biri - UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına düşmüş, Orta Asiyada "Çövkən", Azərbaycanda "Çövkən/Çövkan", Türkiyədə "Çöğen" adlanan bu oyunun tarixi kökləri e.ə. 6-cı əsrə aid Persepolis relyeflərində təsvir edilib, Sasanilər dövründə (224-651) milli oyun statusu alıb, IX əsrdə Avropaya gələrək polo adlandırlıb. Firdovsinin "Şahnamə"sində (X əsr) bir oyun kimi təsvir edilsədə Nizami Gəncəvinin "Xəmsə"sində atlı döyüşçülərin məşqi kimi qeyd olunub. Oyun əsasən 300m x 200m ölçülü meydanda (qumlu və ya çimli) təşkil olunaraq hər biri 4-6 atlıdan ibarət 2 komanda arasında baş tutur. Oyunda istifadə edilən əsas vasitələr 1.5-2 metr uzunluğunda ağac çubuq (Cövkən), keçi dərisindən 10 sm diametrli hazırlanmış top (yumaq) və yerli cins atlardır (Qarabağ atı ideal hesab olunur). Oyun zamanı top meydanın mərkəzinə qoyulur, hakim fit çalır. Məqsəd cövkənlə topu rəqibin 1.5m enində qurulmuş qapısına vurmaqdır. 1 qol 1 xaldır və adətən oyun 9 xaladək davam etdirlib. Topa əllə toxunmaq, çövkəni üfüqi tutaraq rəqibə zərbə endirmək və bilərəkdən atı qəsdən rəqibin atına çırpmaq şərtlərə görə qadağandır. Çövkən topunun içi keçi tüküylə doldurulur ki, at sürətlə hərəkət edərkən yerə düşməsin.

Bəzi hallarda bu oyun zurna və nağara sədaları altında müşayət olunub. İndi isə bu oyunun uşaq və yeniyetmələrin döyüş hazırlığındakı əhəmiyyətinə diqqət yetirək:

-    atlının bir əli ilə çövkən, digəri ilə cilov idarə etməsi döyüşdə silah və atı eyni anda idarəetmə bacarığını inkişaf etdirirdi.

-    təqribən 90 dəqiqə boyu at belində döyüşə hazır vəziyyətdə qalmaq oyunçuları gələcək döyüş fəaliyyətlərinin icrasında daha dayanıqlı edirdi.

-    adətən 2 nəfər müdafiə, 2 nəfər hücumda olmaqla qurulan oyun prinsipi "Qarovul" taktikası əks etdirir.

-    at sürətində qərarvermə (saniyənin 1/10-nə qədər vaxt itkisiz), döyüş meydanında ani və doğru qərarvermənin əsasını qoyurdu.

-    komandada "alp-bəy" iyerarxiyasına riayət etməklə hər zaman o cümlədən döyüş meydanında komandirinə sadiqlik və sədaqət nümayiş etdirilirdi.

-    çaparla yanaşı atlarda bu oyun vasitəsilə gələcək döyüş meydanındakı manevrlərə hazır olurdu.
2019-cu ildə Şəkidə ilk beynəlxalq festivalı keçirilmiş "Çövkən yalnız idman deyil, köçəri türk mədəniyyətinin canlı abidəsidir. Bu oyun vasitəsilə əcdadlarımız nəsillərə komandada həmrəylik ruhunu və döyüş meydanında sürətli qərarvermə bacarığını öyrətmişdir. Bu gün onu dirçəltmək - milli döyüş ənənələrimizi yaşatmaq deməkdir.
Azərbaycanın ənənəvi oyunları - nəsillərin yaddaşında qalan canlı təlim metodlarıdır. "Səndə-məndə", "Dizədöydü" və "Çövkən" kimi oyunlarımız, əslində, əcdadlarımızın bizə qoyduğu döyüşçülük dərsliyinin parçalarıdır.

Bu oyunlar vasitəsilə gənc nəsildə at belində çeviklik, dizlərdə güc, qaçışda sürət kimi vacib bacarıqlar məşq etdirilməklə fiziki hazırlıq inkişaf etdirilir, rəqibin zəif nöqtələrini tapmaq, əhatəyə almaq və ani qərarvermə qabiliyyəti inkişaf etdirməklə taktiki düşüncə formalaşır, ağrıya tab gətirmək, stress altında sakit qalmaq və komandaya sadiqlik kimi keyfiyyətlər aşılanmaqla psixoloji dözüm yaradılır.

Səndə-məndə bizi qəfil hücumlara hazırlayır, Dizədöydü dağ döyüşlərinə öyrədir, Çövkən isə atlı döyüş bacarığımızın əsaslarını öyrədir. Bu oyunların hər biri - milli müdafiə qabiliyyətimizin təməl daşıdır.

Gələcək nəsillər üçün bu oyunları yaşatmaq - təkcə mədəni irsimizi qorumaq deyil, həm də Azərbaycan döyüşçülük məktəbinin canlı qalmasını təmin etməkdir. Çünki bu oyunlarda gizlənən müdrikliyi anlamaq - öz tariximizi, öz köklərimizi anlamaq deməkdir.

"Əcdadlar oyunla öyrətdi - biz də oyunla öyrədəcəyik!"

Yaşar Qənbəroğlu

MİA.AZ