Azərbaycanda insan haqları ilə bağlı vəziyyət problemli olaraq qalır. Xüsusən də hüquq-mühafizə orqanlarında çalışan ayrı-ayrı şəxslər tərəfindən insan haqlarının kobud şəkildə pozulma faktları kifayət qədərdir. MTN, DİN, Ədliyyə Nazirliyinin nəzdində olan saxlanma müəssisələrində və təcridxanalarda da ciddi problemlərin olduğu bildirilir.

Mia.az xəbər verir ki, bununla bağlı "Reytinq"ə müsahibə verən İşgəncələrə Qarşı Azərbaycan Komitəsinin sədri Elçin Behbudov deyib ki, qanun pozuntuları, qeyri-insani rəftar halları var və bunu inkar eləmək olmaz: 
- Mən bunu, konkret faktlara söykənərək deyirəm. Çünki belə hallarla bağlı bizim komitəyə müraciətlər edilir. Əgər bizə qeyri-insani rəftarla, insan haqlarının tapdalanması ilə bağlı müraciətlər edilirsə, mən yalandan deyə bilmərəm ki, hər şey yaxşıdır. 

Düzdür, müəyyən işlər görülür, problemlərlə yanaşı, müsbət halları da demək lazımdır. Təqsirləndirilən şəxslərin saxlanma şəraitinin yaxşılaşdırılması yönündə də müəyyən işlər görülüb. Ancaq hələ də nöqsanlar, çatışmazlıqlar var. Bu mənada, insan hüquqlarının pozulması, işgəncə halları varsa, deməli, vəziyyət hələ də yaxşı deyil. 

- Rəhbəri olduğunuz komitəyə əsasən hansı qurumlardan, hansı motivli şikayətlər olur? 

- Müxtəlif səpkili şikayətlər olur. Daxili işlər orqanlarından, Nəqliyyat Nazirliyi departamentinin əməkdaşlarından, Penitensiar Xidmətdən, Təhsil Nazirliyinin nəzdində olan internatlardan da şikayətlər alırıq. Şikayətlərin demək olar ki, əksəriyyəti qeyri-insani rəftarla bağlıdır. 
Amma bir məsələni də deməliyəm ki, son vaxtlar şikayətlərin sayı aşağı düşüb. Əvvəllər Müdafiə Nazirliyinin hərbi hissələrindən şikayətlər olurdu, amma bu ilin ötən dövrü ərzində hər hansı hərbi hissədən işgəncə, yaxud qeyri-insani rəftarla bağlı müraciət daxil olmayıb. Yuxarıda qeyd etdiyim orqanlardan isə hələ də narazılıqlar var. 

- Şikayətləri hansı formada araşdırırsınız? 

- Biz səlahiyyətlərimiz çərçivəsində yoxlamalar apırır, hesabatlarımızı hazırlayırıq. Hətta ən böyük səlahiyyəti olan beynəlxalq təşkilatlar, işgəncələrə qarşı komitələr belə, istintaq orqanı kimi fəaliyyət göstərmirlər. Yəni, tövsiyyə xarakterli mraciətlər etmək mümkündür. Hansı orqandan şikayət varsa, onların yuxarı rəhbərliyinə müraciət olunur ki, filan problemlər var, onların hlli üçün zəruri addımlar atsanız, yaxşı olar. 

Bir hüquq müdafiəçisi kimi məni narahat edən odur ki, qaldırdığımız problemlər qısa müddətdə həll olunmur. Düzdür, dərhal reaksiya verilir. Sadəcə olaraq, bir cavab verilir ki, qeyd olunan faktlar təsdiqini tapmadı. 

- Belə başa düşdüm ki, faktları yerində araşdırmaq səlahiyyətləriniz yoxdur... 

- Heç Ombudsmanın faktları yerində araşdırmaq səlahiyyəti yoxdur. Belə olan təqdirdə bizim komitənin səlahiyyətindən danışmağa dəyməz. 
Beynəlxalq təşkilatları götürək. BMT-nin, Avropa Şurasının işgəncələrə qarşı mübarizə komitələrinin də səlahiyyət imkanları məhduddur. Əgər söhbət hər hansı dövlətdə baş verən qeyri-insani rəftardan gedirsə, onlar həmin dövlətə müraciət edir ki, filan faktlar var, onları araşdırın. Onlar istintaq orqanı deyil ki, faktları birbaşa özləri araşdırsınlar. Onların müraciətinə verilən cavablar qaneedici olmadıqda isə, onlar həmin dövlətin yüksək instansiyalarına müraciət etmək məcburiyyətində qalırlar. 

- Yəni, qapalı müəssisələrdə baş verən qanun pozuntusunu üzə çıxarmaq elə də asan məsələ deyil? 

- Bəli. Birincisi, işgəncə, qeyri-insani rəftar gizli şəkildə baş verir. Yəni, gözdən uzaq yerlərdə olduğundan, onun üstünü ört-basdır etmək imkanları geniş olur. İşgəncəyə məruz qalan şəxsin bədənində xəsarətlər varsa, çalışırlar ki, o xəsarətlər itənə kimi faktı gizlətsinlər. Təbii ki, biz də belə hallarla üzləşirik. 

- Monitorinq zamanı işgəncəyə məruz qalmış şəxsin üzərinə baxış keçirə bilirsinizmi? Çünki bir sıra hallarda işgəncəyə məruz qalan şəxs təzyiq qarşısında belə bir şeyin olmadığını deyir. Bu zaman hansı tədbirlər görürsünüz? 

- Birincisi, bizim İşgəncələrə Qarşı Azərbaycan Komitəsinin monitorinqlər zamanı müəyyənləşmiş bir fəaliyyət prinsipi var. İstər Daxili İşlər, istər Milli Təlükəsizlik Nazirliyində, istərsə də hərbi hissələrdə apardığımız yoxlamalar zamanı bu prinsiplərə uyğun işləyirik. Biz hər hansı bir qurumda monitorinq aparmaq istəyiriksə, qəflətən, qabaqcadan xəbər vermədən gedirik ki, real mənzərəni görək. Çünki xəbərdarlıq edəndə, həmin müəssisə qısa müddət ərzində problemləri qaydasına qoya bilir və nöqsanları gizlədir. 

İkincisi, mən kiminləsə görüşürəmsə, bu, təklikdə baş tutur ki, təzyiq göstərilməsin, biz gedəndən son-ra incidilməsin. Beynəlxalq normalara görə təqsirləndirilən şəxslə təklikdə görüşməlisən ki, ürəyini açıb danışa bilsin. 

Üçüncüsü, sən özünü elə aparmalısan, o qədər etibarlı olduğunu göstərməlisən ki, o şəxs sənə etibar edib problemlərini desin. Artıq məni hamı tanıyır, nə qədər etibar edilməsi mümkün olduğumu da bilirlər. Ona görə də adətən, görüşdüyüm şəxslər həqiqəti mənə deyirlər. Əgər bir məhbus, yaxud təqsirləndirilən şəxs deyirsə ki, ona işgəncə verməyiblər, qeyri-insani rəftara məruz qalmayıb, mən onu məcbur edə bilmərəm ki, sən filan cür danış. 

Bəzən də, valideynlər mənə deyirlər ki, övladları işgəncəyə məruz qalıb. Amma gedirsən, yerində araşdırırsan, deyir ki, məni döyməyiblər. 

- Elçin müəllim, hazırda həm MTN-nin, həm də DİN-nin saxlanma təcridxanalarında monitorinqlər aparırsınız, ümumilikdə vəziyyəti necə qiymətləndirirsiniz? 

- Mən istərdim ki, bizim Azərbaycanımızda vəziyyət yaxşı olsun, ölkəmizdə demokratiya tam bərqərar olsun. Hamımız bu dövlətin vətəndaşıyıq, bu dövlətin çörəyini yeyir, suyunu içirik. Ona görə də dövləti, dövlətçiliyi sevmək lazımdır. Ancaq qanun pozuntuları, problemlər varsa, onları da deməyi bacarmalıyıq. Əgər fakt varsa, onu gizlətmək olmaz. Eyni zamanda, hüquq-müdafiəçisi heç bir siyasi partiyanın üzvü olmamalı, müstəqil şəxs olmalıdır ki, müstəqil qərar verə bilsin. Ola bilər ki, bir monitorinq zamanı heç bir şey əldə etməyək, növbəti dəfə nəsə üzə çıxaraq. Ona görə də biz mütəmadi olaraq, monitorinqlər keçiririk. Yəni, həm müvəqqəti saxlanma məntəqələrində, həm təcridxanalarda bilsinlər ki, mütəmadi ictimai nəzarət var. Bu zaman nəzarətçilər də işgəncə, yaxud qeyri-insani rəftara yol verməkdən çəkinirlər ki, üstü açıla bilər. 

- Bəs, müqayisə etdikdə hansında vəziyyət nisbətən yaxşıdır? 

- Birini tənqid edib, digərini tərifləmək bir az düz çıxmır. MTN-də də, DİN-də də yaxşı hallar da, xoşagəlməyən hallar da var. Əsas çalışdığımız odur ki, qaldırdığımız problemlər həllini tapsın. 

Məsələn, mən, Daxili işlər naziri Ramil Usubovun yanında oldum, bir məsələni qaldırdım. Horadizdə müvəqqəti saxlanma yeri yox idi, təqsirləndirilən şəxsləri Beyləqana aparırdılar. Nazirin diqqətinə çatdıran kimi mənim yanımda tikinti idarəsinin rəisini çağırdı və göstəriş verdi ki, məntəqə tikilsin. Artıq bu yöndə iş başlayıb. 

Yardımlıda sovet dövründən qlmış polis şöbəsi və saxlanma yeri vardı. O barədə də nazirə müraciət elədim, müsbət cavab verildi. Nazir özü də bildirdi ki, bu istiqamətdə genişmiqyaslı işlər görülür və görüləcək. 

- Son dövrlər o fikirlər də səslənir ki, Elçin Behbudov artıq bəzi qurmlarla anlaşıb deyə, elə də tənqidi açıqlamalar vermir. Kiminlə anlaşmısınız? 

- Bu barədə deyilənlər doğru deyil. Elçin Behbudov elə həmin Elçin Behbudovdur. Ola bilsin ki, Elçin Behbudov hardasa, kiməsə istədiyi köməkliyi edə bilməsin, onda narazı ola bilərlər. Mən belə şeylərdən incimirəm də... 

Digər tərəfdən, əgər mən Müdafiə Nazirliyi, MTN və Daxili İşlər Nazirliyi ilə sıx əməkdaşlıq eləməsəm, məni onların saxlanma yerlərinə buraxarlar, yoxsa yox? 

- Reallığa uyğun cavabım "yox"dur. 

- Ay sağ ol. Görürsünüz, reallığı siz də başa düşürsünüz. Beynəlxalq qurumlar da gələndə birinci dövlətlə əməkdaşlıq edirlər. Elə şeylər var ki, konfidensiallığı da gözləmək lazımdır. Tutaq ki, Elçin Behbudov ge-cə-gündüz nazirliyi tənqid eləsin, bundan kim xeyir tapacaq? Ona görə də hamı ilə dil tapmaq lazımdır. Əks təqdirdə onlar da Ədliyyə Nazirliyi kimi monitorinqlərin aparılmasına qadağa qoyacaq, məhkumlar da o tərəfdən qışqıracaqlar. 

Bu gün hara gedirəmsə, məhkumlarla, təqsirləndirilən şəxslərlə görüşürəmsə, onların haqq səsini çatdırıramsa, bunu təqdir eləmək lazımdır. Ona görə də, mənimlə razılaşın. 

- Yəni, iş xatirinə hamı ilə yola getməyə çalışırsız? 

- Bəli. Mənə elə gəlir ki, ən yaxşı variant budur. Bundan başqa, hər ilin sonunda gördüyümüz işlərlə bağlı hesabat hazırlayırıq. Fəaliyyətimizlə bağlı həm BMT-nin, həm Avropa Şurasının İşgəncələrə Qarşı Komitəsinə, həm də Azərbaycan hökumətinə məlumat veririk. Bizə nə qədər müraciətlər olursa, hamısını açıqlayıram. Ola bilər ki, nəyisə mətbuata demirəm, amma bunu öz hesabatımda qeyd edirəm. 

- Ədliyyə Nazirliyinin müəssisələrində yenə monitorinqlər apara bilmirsiniz? 

- Bəli, problemlər var, məni ora buraxmırlar. Penitensiar Xidməti tənqid etdiyimə görə Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən mənə qadağa qoyulub. Neçə ildir məhkumlar, onların ailələri mənə müraciət edirlər, mənimlə görüşmək istəyirlər, amma Ədliyyə Nazirliyi məni ora buraxmır. Görün, vəziyyət nə yerdədir ki, işgəncələrlə bağlı yeganə tşkilat olan İşgəncələrə Qarşı Azərbaycan Komitəsinin həbsxanalara girməsi qadağan olunub. Buna nə ad vermək olar? Təəssüf ki, belə vəziyyət illərdir davam edir. 

Təpkilərə baxmayaraq, mən fəaliyyətimi davam etdirəcəym. Üzümüzə gələn həftənin birinci günündə hüquq müdafiəçisi Emil Məmmədovla bağlı dövlət başçısına müraciət edəcəyəm. Onun ailə üzvləri mənə müraciət ediblər ki, bu məsələdə onlara yardımçı olum. 

Həmçinin, Rusiyada həbs olunan azərbaycanlı Orxan Zeynalovla bağlı da məsələ qaldırmaq istəyirəm. Xatırlayırsınızsa, onun həbsi zamanı ona qarşı necə qeyri-insani rəftar olunurdu. Bu məsələylə bağlı Rusiya prezidenti Vladimir Ptinə də hüquq müdafiəçisi kimi müraciət edəcəyəm ki, soydaşımıza qarşı sərgilənən həmin münasibət aradan qaldırılsın, hər şey qanun çərçivəsində olsun. 

- Elçin müəllim, bir vaxtlar Hacı Məmmədovla mütəmadi görüşürdünüz, amma son dövrlər bu görüşlərə ara vermisiniz. Niyə? 

- Hacı Məmmədov bu gün də Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin təcridxanasında təkadamlıq kamerada saxlanılır. İndi nəinki mənimlə, heç ailə üzvləri ilə görüşmək istəmir. Hər dəfə gedəndə sağlamlığı ilə maraqlanıram. Deyilənə görə, səhhətində ciddi prblem yoxdur, sadəcə, şəkəri var, onu da dədə-baba üsulu ilə müalicə edir. 

- Əvvəllər şəkil çəkirdi, indi hansı ilə məşğuldur? 

- Hacı Məmmədov hazırda muncuqlardan kolleksiya düzəltməklə məşğuldur. Əvvəl yağlı boya ilə şəkillər çəkirdi, indi muncuqlarla işləyir. Bir sözlə, incəsənətlə məşğul olur ki, başı qarışsın. Onun bir məqsədi var ki, heç kim ondan danışmasın, onunla görüşməsin və beləcə, unudulsun. Amma onun undulması mümkün deyil. 

- O vaxt çəkdiyi şəkillərdən Sizə də hədiyyə etmişdi... 

- Hacı Məmmədovun çəkdiyi 4-5 şəkil hələ də bizim ofisdədir. 

- Yeni muncuq kolleksiyalarından verməyib? 

- (Gülür) Yox. Deyəsən, hələ muncuq kolleksiyalarını tam hazırlamayıb. Yəqin ki, hazırda muncuqlarla işləməyi öyrənir. Qoy, tam öyrənsin, bəlkə onlardan da hədiyyə elədi. 

- Keçmiş nazir Əli İnsanovla necə, görüşmək niyyətiniz varmı? 

- Bildiyiniz kimi, Əli İnsanov Ədliyyə Nazirliyinin nəzdində olan təcridxanada saxlanılır. O, dəfələrlə müraciət edib ki, mənimlə görüşmək istəyir, amma buna imkan yaradılmır. Mən çox istərdim ki, bu problem tezliklə həllini tapsın. Onsuz da gec-tez bu qadağanı aradan götürəcələr, çünki bu kimi hallar heç kimə başucalığı gətirmir. 
Sonda yenə də deyirəm ki, harda işgəncə, qeyri-insani rəftar varsa, mən o problemin üzərinə gedəcəyəm. Düz bildiyim yoldan dönməyəcəyəm.