Gəncədə 60 yaşlı qadın bıçaqlandı

Kirayə mənzil mexanizmində yeni qaydalar: Əlçatanlıq artır, yoxsa maliyyə intizamı sərtləşir?

Dilarə Əliyeva ARB rəhbərinin müşaviri təyin olundu

Bolqarıstan Olimpiya Komitəsinin vitse-prezidentinin başına güllə çaxıldı - Saxlanılanların arasında iki türk də var

Xəzər dənizinin sahilində 173 ölü nərə balığı aşkarlandı - Nə baş verir?

$DEPUTATIN OĞLUNUN TƏKCƏ VERGİYƏ 500 MİN MANAT BORCU VAR - \"Kristal\" şirkəti ilə bağlı nə baş verir?$

DEPUTATIN OĞLUNUN TƏKCƏ VERGİYƏ 500 MİN MANAT BORCU VAR - "Kristal" şirkəti ilə bağlı nə baş verir?

Əyyaş, ailə-uşağını küçələrə atan, kitabdan-mütaliədən uzaq, amma... - Samir Feyruzov yazır

$MHP lideri: \"Türkiyə ilə Azərbaycan arasında etimadın qorunması vacibdir\"$

MHP lideri: "Türkiyə ilə Azərbaycan arasında etimadın qorunması vacibdir"

Mərkəzi Bankda yeni təyinat olub

Arif Mərdanov kollektivə belə təqdim edildi - FOTO

Prezident İlham Əliyev Fərman imzalayıb

Bakı, Gəncə və Sumqayıtda əməliyyat: 82 kiloqram narkotik vasitə və...

Kirayə mənzil mexanizmində yeni qaydalar: Əlçatanlıq artır, yoxsa maliyyə intizamı sərtləşir?

İQTİSADİYYAT

Bugün, 17:22

Azərbaycanda mənzilə sahib olmaq bir çox ailə üçün hələ də ciddi maliyyə problemidir. Mənzil qiymətlərinin yüksək olması, ilkin kapitalın toplanmasının çətinliyi və ipoteka kreditlərinə çıxış imkanlarının hər kəs üçün eyni olmaması alternativ mənzil təminatı mexanizmlərinə ehtiyacı artırır. İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun satmaq öhdəliyi ilə kirayə mexanizmi də məhz bu ehtiyacdan irəli gəlir.

2026-cı il oktyabrın 1-dən qüvvəyə minən yeni dəyişikliklər isə bu mexanizmdən istifadə qaydalarını yenidən müəyyənləşdirir. Dəyişikliklərin əsas istiqamətləri müqavilə öhdəliklərinin başqa şəxsə ötürülməsi müddətinin uzadılması, təkrar müraciətə məhdudiyyət qoyulması, aktiv ipoteka kreditinin mövcudluğu ilə bağlı şərtin dəyişdirilməsi və kredit tarixçəsinə tələblərin dəqiqləşdirilməsidir.

Bəs, yeni qaydalar mənzilə ehtiyacı olan vətəndaşların imkanlarını genişləndirəcək, yoxsa bəzi ailələr üçün sistemdən istifadəni çətinləşdirəcək?

Əvvəlki qaydalarda kirayə müqaviləsi üzrə hüquq və öhdəliklərin ötürülməsi üçün müraciət, ümumi qayda olaraq, müqavilənin qüvvəyə mindiyi tarixdən 12 ay keçdikdən sonra mümkün idi. Bu müddət ərzində gəlir itkisi, xəstəlik və digər əsaslandırılmış hallar yarandıqda isə müvafiq sənədlərlə daha erkən müraciət etmək imkanı nəzərdə tutulurdu.

Yeni qaydalar bu müddəti 36 aya, yəni üç ilə çatdırır. Başqa sözlə, kirayəçi müqavilə bağlandıqdan sonra ilk üç il ərzində öhdəliyini, bir qayda olaraq, başqa şəxsə ötürə bilməyəcək. Bununla belə, gəlir itkisi, ciddi xəstəlik və digər müəyyən edilmiş hallar üzrə istisnalar nəzərdə tutulur. Bu dəyişiklik Fond üçün müqavilə münasibətlərinin sabitliyini artırır. Lakin ailənin gəliri azaldıqda, iş yeri dəyişdikdə və ya başqa şəhərə köçmək zərurəti yarandıqda üçillik məhdudiyyət ciddi maliyyə və sosial yükə çevrilə bilər. Yeni qaydalara əsasən, müqavilə öhdəliyini başqa şəxsə ötürən vətəndaş bu mexanizmdən yenidən yararlanmaq üçün beş il gözləməlidir.Bu yanaşmanın məntiqi başadüşüləndir. Bu mexanizm mənzil ehtiyacı olan vətəndaşlar üçün nəzərdə tutulduğu halda, onun qısamüddətli mənfəət əldə etmək və ya mənzil imkanlarını ardıcıl dəyişmək vasitəsinə çevrilməsinin qarşısı alınmalıdır.

Lakin burada mühüm bir məqam var. Öhdəliyini könüllü şəkildə ötürərək başqa mənzil imkanına keçmək istəyən şəxslə gözlənilməz sosial və maliyyə səbəblərinə görə müqaviləni davam etdirə bilməyən şəxsin eyni məhdudiyyətə məruz qalması ədalətli yanaşma olmaya bilər. Yeni qaydalara görə, müraciət zamanı Fondun vəsaiti hesabına verilmiş aktiv ipoteka krediti olmayan borcalanlar satmaq öhdəliyi ilə kirayə mexanizmindən yararlana bilərlər. Bu şərt əvvəlki məhdudiyyətlə müqayisədə müəyyən kateqoriyadan olan vətəndaşların imkanlarını genişləndirir. Söhbət istənilən aktiv ipoteka kreditinin avtomatik qadağa yaratmasından deyil, məhz Fondun vəsaiti hesabına verilmiş aktiv ipoteka krediti ilə bağlı meyardan gedir. Dəyişikliyin müsbət tərəfi odur ki, müraciətçinin uyğunluğu yalnız ümumi kredit yükü ilə deyil, konkret maliyyələşdirmə mənbəyi və müəyyən edilmiş şərtlərlə qiymətləndirilir. Bununla belə, gəlirlərin və bütün borc öhdəliklərinin birlikdə qiymətləndirilməsi vacib olaraq qalır.

Yeni qaydalara əsasən, kredit tarixçəsi yalnız “müsbət” və ya “qənaətbəxş” qiymətləndirilən şəxslər mexanizmdən yararlana bilərlər. Bu meyarlar Fondun maliyyə risklərinin idarə olunmasına və ödəniş intizamının qorunmasına xidmət edir. Lakin kredit tarixçəsinin qiymətləndirilməsi ilə vətəndaşın real ödəmə qabiliyyətini tam eyniləşdirmək olmaz. Kredit tarixçəsi olmayan şəxsin avtomatik olaraq yüksək riskli sayılması da düzgün yanaşma deyil. Fondun hazırkı qaydalarında kredit tarixçəsi olmayan şəxslər “qənaətbəxş” kateqoriyasına aid edilə bilir. Deməli, əsas məsələ yalnız əvvəlki kredit təcrübəsinin olması deyil, maliyyə intizamının və gəlirlərin ümumi qiymətləndirilməsidir.

Yeni qaydalar müsbət məqamlarla yanaşı müəyyən risklər daşıyır. Müasir əmək bazarında iş yerinin dəyişməsi, başqa şəhərə köçmək, ailə tərkibinin dəyişməsi və gəlirin azalması real ehtimallardır. Üçillik məhdudiyyət belə hallarda ailənin mənzil seçimini çətinləşdirə bilər. Müqavilə öhdəliyini davam etdirməkdə çətinlik çəkən şəxsin çıxış imkanları məhdudlaşarsa, gecikmələr və borc riskləri arta bilər. Bu isə həm vətəndaş, həm də Fond üçün arzuolunmaz nəticədir. Rəsmi gəliri və sabit iş yeri olan, lakin kredit tarixçəsi məhdud şəxslərin fərdi maliyyə imkanları ayrıca nəzərə alınmalıdır. Eyni zamanda, yaxşı kredit tarixçəsi olan şəxsin gələcəkdə ödəniş qabiliyyətini itirməsi də mümkündür. Qaydaların dəyişməsi özlüyündə mənzillərin sayını artırmır, qiymətləri aşağı salmır və ilkin ödəniş problemini həll etmir. Əlçatanlığın real şəkildə artması üçün təklif olunan mənzillərin sayı, yerləşməsi, aylıq ödənişləri və vətəndaşların gəlirləri arasında uyğunluq təmin edilməlidir.

Satmaq öhdəliyi ilə kirayə mexanizmi yalnız sosial mənzil aləti deyil, həm də daşınmaz əmlak bazarına təsir göstərən maliyyə modelidir. Bu mexanizm vətəndaşa mənzilə dərhal sahiblik üçün tam məbləği ödəmədən, uzunmüddətli ödənişlər vasitəsilə mənzil əldə etmək imkanı yaradır. Lakin proqramın səmərəliliyi yalnız bağlanan müqavilələrin sayı ilə ölçülməməlidir. Əsas göstəricilər mənzil əldə edən ailələrin gəlir səviyyəsi, ödənişlərin davamlılığı, müqavilələrin vaxtından əvvəl dayandırılması, mənzillərin faktiki dəyəri və alternativ maliyyələşmə üsulları ilə müqayisə olmalıdır. Məsələn, aylıq ödəniş ailənin gəlirinin həddindən artıq böyük hissəsini tutursa, mənzilə çıxış əldə edilməsi maliyyə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi demək deyil. Ailə digər zəruri xərclərini azaltmağa məcbur qala bilər. Buna görə də mənzil təminatı ilə ailənin uzunmüddətli ödəmə qabiliyyəti arasında tarazlıq qurulmalıdır.

Ümumilikdə, satmaq öhdəliyi ilə kirayə mexanizmində yeni qaydalar maliyyə intizamının gücləndirilməsi, müqavilə münasibətlərinin sabitləşdirilməsi və mənzil resurslarından daha məqsədli istifadə baxımından əsaslandırıla bilər. Lakin sabitlik naminə vətəndaşın dəyişən həyat şəraitinə uyğunlaşmaq imkanları həddindən artıq məhdudlaşdırılmamalıdır.

Mənzil siyasətinin uğuru yalnız müqavilələrin bağlanması ilə deyil, ailələrin həmin müqavilələri maliyyə çətinliyinə düşmədən davam etdirə bilməsi ilə ölçülməlidir.

Dövlətin məqsədi yalnız mənzilə çıxış yaratmaq deyil, bu çıxışın uzunmüddətli və dayanıqlı olmasını təmin etməkdir. Buna görə də yeni qaydaların tətbiqi müntəzəm təhlil edilməli, maliyyə intizamı ilə sosial ədalət arasında tarazlıq qorunmalıdır.

Çinarə Ağayeva

Biznes məsləhətçi

MİA.AZ