Azərbaycanda siyasi məhbus məsələsi yeni olmasa da, son dövrlər daha qabarıq şəkildə gündəmdədir. Xüsusən də beynəlxalq təşkilatlar məhz siyasi məhbus faktorunu önə çəkərək, Azərbaycan hakimiyyətinə təzyiqləri artırır.Azərbaycan Demokrat Partiyasının sədri Sərdar Cəlaloğlu da müsahibəsinə siyasi məhbus məsələsindən başladı:
- Əvvəla onu deyim ki, ölkədə siyasi məhbus amilinin ortaya çıxmasının iki səbəbi var.
Birinci səbəb, Azərbaycanda müstəqil məhkəmə sisteminin olmamasıdır.
İkinci səbəb isə, ölkədə qanunlara söykənən hüquqi siyasi sitemin formalaşmamasıdır.
Bir tərəfdən də ölkədə çoxpartiyalı sistem yoxdur. Doğrudur, partiyalar var, amma onların fəaliyyəti üçün elementar şərait yaradılmır. Bir partiyanın ölkənin bütün dairələrinə sirayət etməsi üçün nə hüquqi normativlər, nə də belə bir təcrübə var. Belə bir şəraitdə məhkəmələrin müstəqil olmaması vəziyyəti daha da kritikləşdirir. Yəni, bu iki fatorun - çoxpartiyalı siyasi sistemin rəsmiləşdirilməməsi və məhkəmə orqanlarının azad olmaması ölkədə siyasi məhbus problemi üçün zəmin yaradır.
Müxalif mövqedə olan bir şəxs çoxpartiyalı siyasi sistemin tərəfi kimi çıxır edir, hakimiyyət isə ona adek-vat olaraq, təkpartiyalı sistemin tərəfi kimi ortaya çıxır, məhkəmə də onun tərəfindən prosesə qoşulur və siz deyən siyasi məhbus meydana çıxır.
- Bu problemin aradan qaldırılma yolunu necə görürsünüz?
- Bunun aradan qaldırılmasının iki yolu var.
Birincisi, Azərbaycanda məhkəmə sisteminin müstəqilləşdirilməsi, idarə və qanunverici orqandan asılılığın azaldılmasıdır.
Bunun da üç yolu var: birincisi, məhkəmə orqanlarının ömürlük olması, ikincisi, məhkəmələrin təminatının yüksəldilməsi, üçüncüsı, məhkəmələrin hakimiyyət tərəfindən yox, dövlət tərəfindən himayəyə alınması.
Problemin aradan qaldırılmasının ikinci yolu çoxpartiyalı sistemin rəsmən bərqərar olmasıdır. Bunun üçün ilk növbədə çoxpartiyalı siyasi sistemin Konstitusiyada təsbit olunması, partiyaların dövlətin və cəmiyyətin həyatında iştirakının tənzimləyici hüquqi normalarının formalaşdırılması və çoxpartiyalı sistemə qarşı məsuliyyətin artırılması lazımdır. Yəni, partiyaların fəaliyyətinə mane olmaq, seçkiləri saxtalaşdırmaq və bu kimi antidemokratik addımların qarşısı alınmalıdır. Ќə qədər ki, ölkədə qeyd etdiyim şərtlər formalaşmayıb, bu ölkədə siyasi məhbus məsələsinin həllindən danışmaq mümkün deyil.
- Hakimiyyət nümayəndələri mövqelərini belə əsaslandarırlar ki, siyasi məhbus kimi təqdim olunan şəxslərin hər biri bu və ya digər cinayət tərkibli əməllərinə görə həbs olunublar. Sizcə, opponentlərinizin iddiaları həqiqət deyil?
- Təbii ki, hakiiyyət nümayəndələrindən bundan başqa arqument gözləmirik. Əslində, bu heç arqument də deyil, sadəcə olaraq, əməllərinə don geyindirməyə çalışırlar. Əgər eyni cinayəti törətmiş yüzlərlə, minlərlə adam varsa, Konstitusiyaya görə vətəndaşlar qanun qarşısında bərabərdirsə, yüzlərlə vətən-daşdan biri məsuliyyətə cəlb olunursa, onda qanun qarşısında bərabərlik prinsipinin səbəbini axtarmaq lazımdır. Bax, o səbəb olur siyasi. Məhz, buna görə, həmin səbəblə həbs olunan şəxslər siyasi məhbus sayılır.
Qurban Məmmədov həbs olunub. Onun törətdiyi əmələ görə Azərbaycanda ümumiyyətlə, adamı həbs eləmirlər. Əgər minlərlə vətəndaş eyni hərəkətləri törədəndən sonra həbs olunmursa, yalnız Qurban Məmmədovu həbs edirlərsə, deməli, burada onun vətəndaş kimi qanun qarşısında bərabərlik prinsipi pozulub. Onda sual olunur ki, nəyə görə təkcə Qurban Məmmədovla bağlı bu bərabərlik prinsipi pozulur? Burda bir səbəb var, o da Qurban Məmmədova olan siyasi münasibətdir. Heç kəs bunu başqa cür izah edə bilməz.
İkinci tərəfdən, Azərbaycanda müstəqil məhkəmə sistemi olmadığına görə, heç kəs öz təqsirsizliyini Cinayət Məcəlləsinə uyğun sübut edə bilmir. Tutaq ki, kiməsə saxta ittiham irəli sürürlər. Məhkəmə müstəqil olmadığına görə həmin saxta ittihamlar əsas kimi götürülür. Bu zaman məlum olur ki, guya kiminsə cibindən nəşə tapılıb, kiminsə evindən silah çıxıb. Məsələ ondadır ki, həmin adam məhkəmədə qeyd etdiklərimin ona aid olmadığını sübuta yetirə bilmir, daha doğrusu, məhkəmə ona inanmır.
- Sizcə, necə olur ki, yalnız siyasi bağlılığı olan şəxslərə qarşı belə bir mövqe tutulur?
- Məhkəmələrlə prokurorluq orqanları dövlət adından çıxış edir. Bu da o deməkdir ki, hər ikisi hakiiyyətə tabedir. Bircə, vəkillər tabe deyil, onların da çox az qismi müstəqildir, qalanları Vəkillər Kollegiyası çərçivəsində hakimiyyətin əlaltıları kimi işləyirlər. Bir çox hallarda vətəndaşların həbs olunmasında hə-min o vəkillərin çoxu aktiv iştirak edirlər. Beləliklə, ilk növbədə, məhkəmə çəkişməsində bərabərlik prinsipi pozulur. Əgər vəkilin qarşısında hakimlə prokuror eyni mövqedən çıxış edirsə, eyni marağa quluq edirlərsə, o zaman, bəri başdan qəbul eləmək lazımdır ki, müdafiə tərəfi iki dəfə zəif vəziyyətdədir. Bu isə bütövlükdə müdafiənin effektivliyini aşağı salır.
- Hazırkı durumdan çıxış üçün təklifləriniz varmı?
- Birincisi, dövlət adından ittiham məsələsi qanundan çıxarılmalıdır. İstintaq orqanı ayrı, ittiham orqanı ayrı olmalıdır. Məhkəmələr dövlət adından qərar çıxarmalı, vəkillə prokurorun statusu eyni olmalıdır. Bu gün Azərbaycanda bunlar yoxdur. Ona görə də Azərbaycanda məhkəmlər ədalət mühakiməsindən daha çox qərarvermə yerinə çevrilib. Yəni, əslinə baxanda, məhkəmələr cəza orqanları kimi işləyir. Bu cür sistemdə ədalət axtarmaq, kimlərinsə siyasi məhbus olub-olmadığını dartışmaq absurdur. Çünki Azər-baycanda Konstitusion olaraq, ədalətli mühakimə mümkün deyil. Belə olan halda, "siyasi məhbus" ad-landırılan bir adamın nə dərəcədə suçlu olduğunu müəyyənləşdirmək olmaz.
- Sərdar bəy, məsələnin hüquqi tərəfi aydındır. Ќecə düşünürsünüz, siyasi məhbus sayılan şəxslərin mənsub olduğu siyasi təşkilatların onların müdafiəsini təşkil etməsi formasını qənaətbəxş saymaq olarmı?
- Əgər söhbət bir sistemdən gedirsə, hamı da o sistemin içindədirsə, o sistemdə dayanıb kimisə müdafiə eləmək absurddur. Yalnız xarici təzyiqlərlə kimisə müdafiə eləmək olar. Ona görə də siyasi partiyalar məhz, o xarici təzyiqləri təşkil etməklə məşğul olmalıdır. Bu sistemə özümüz təsir edə bilsəydik, gücümüz çatsaydı, heç belə işləməzdi. Bu baxımdan, siyasi məhbusları ancaq xarici təzyiqləri təşkil eləməklə müdafiə etmək olar.
- Xarici təzyiq deyəndə, AŞPA rəhbəri gəldi və Bakıda sərt bəyanatlar verdi, amma hakimiyyət zərrə qədər mövqeyini dəyişmədi. Yəni, xarici təzyiqin də nəticəsi olmur axı?
- Əslinə baxanda, bu, beynəlxalq təşkilatların nüfuzunu qorumaq üçün daxili auditoriyaya hesablanan təzyiqlərdir. Biz dünyada bir çox güclü diktatorların hakimiyyətdən salındığının, cəzalandırıldağının, hətta məhkum olduğunun şahidiyik. Açığı, beynəlxalq təşkilatlar islam ölkələrində demokratikləşmənin olmasına bir o qədər də maraqlı deyillər. Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr göstərdi ki, o ölkələrin heç birində demokratiyaya dəstək verilməyib, hər hansı Avropa ölkəsi orda demokratikləşmə ilə bağlı iş apar-mayıb. Belə bir şəraitdə ortaya çıxan qüvvələr radikal qüvvələr olur.
Azərbaycanda da siyasi institutların sıradan çıxarılmasının ağır nəticələri üzə çıxmaqdadır. On il bundan qabaq vəhhabilər, nurçular kimi hansısa qurumların adını eşitmişdiniz? On il əvvəl AMİP, ADP, Müsavat, AXCP-nin adı gündəmdəydisə, indi fərqli radikal qruplar meydana çıxıblar. Yəni, biz siyasi səhnədən get-dikcə, bizim yerimizi həmin qüvvələr tutdu. Azərbaycanda çoxpartiyalı siyasi sistemin sıxışdırılması bizi böyük sürətlə İraq, Suriya, Liviya, Misir kimi ölkələrin sırasına doğru aparır.
- Amma hakimiyyət nümayəndələri deyir ki, Azərbaycanda Yaxın Şərqdəki hadisələr baş verə bilməz...
- Onda iddia eləmək olar ki, məgər Azərbaycanı idarə edənlər Səddam Hüseyndən, Hüsnü Mübarəkdən, Qəddafidən güclüdür ki, burda analoji hadisələr yaşanmasın? Hesab edirəm ki, heç kim bu iddiaları əsaslandıra bilməz. Təəssüf ki, Azərbaycan çox böyük sürətlə uçuruma doğru gedir.
Artıq İŞİD Azərbaycanı da hədələyir. Hətta Rusiya qəzetləri yazır ki, İŞİD Azərbaycanı işğal edəcək. Təbii ki, bu təbliğatın arxasında Rusiyanın öz maraqları dayanır. Amma bütövlükdə Azərbaycanın da o sərhədə salınması o deməkdir ki, Azərbaycan sürətlə real təhlükəyə doğru gedir.
Hakimiyyət özünü nə qədər güclü göstərsə də, vətəndaşlardan lazım olan dəstəyi ala bilmir.
İŞİD-in sürətlə hərəkət etməsinin iki səbəbi var. Ordu müqavimət göstərmir, xalq həmin təşkilatın tərəfinə keçib.
Bəs, Azərbaycanda əhalinin bir hissəsi əli silahlı radikal qruplaşmanın tərəfinə keçərsə, nə baş verəcək? Ona görə də insanların partiyalara üz tutması üçün siyasi təşkilatların cəmiyyətdə rolu artırılmalı, islahatlar həyata keçirilməli, seçkilər ədalətli olmalı, nəhayət, siyasi məhbuslar olmamalıdır.
Baxın, inqilab olan ölkələrin hamısında siyasi məhbus faktoru ən kəskin şəkildə ortada idi. Bir çox inqilabların başvermə səbəblərinin dərin qatları siyasi məhbuslarla bağlı olub. İnsanların da inqilaba qoşulmasının səbəbi yaxınlarının məhbus olması ilə bağlı olub. Ona görə də hazırkı situasiya təcili dəyişdirilməlidir.
- Uzun illərdir ki, bu hakimiyyətə opponentlik edirsiniz. Real təhlükələrə rəğmən hakimiyyətin qeyd etdiyiniz dəyişikliklərə getməsini mümkün sayırsınız?
- Birincisi, bunun üçün beynəlxalq ictimaiyyət Azərbaycanda demokratiyanın bərqərar olmasını istəməlidir.
İkincisi, iqtidar real situasiyanı düzgün dəyərləndirməli, indiki situasiyaya uyğun yox, perspektivə hesablanan addımlar atılmalıdır.
Bu gün Azərbaycan iqtidarı istəsə də, demokratik islahatlar keçirə bilməz, bəlkə də Rusiya, yaxud Avropa müdaxilə edə bilər. Yəni, iqtidar perspektivə hesablanmış dəyişikliklərə getmək istəyirsə, daxildə şüurlu şəkildə demokratikləşməyə doğru kiçik addımlarla irəliləməlidir. Əks halda, Azərbaycanı inqilabdan başqa yol gözləmir.
- Sərdar bəy, belə bir vəziyyətdə müxalifət hansı addımları ata bilər, yaxud atmalıdır?
- Azərbaycanda iqtidarın belə bir mövqe tutmasının səbəblərindən biri də müxalifətin bu cür mövqe tutmasıdır. Yəni, müxalifət elə bir möqe tutur ki, iqtidar da ona uyğun olaraq, daha sərt mövqe sərgiləyir. Mənə elə gəlir ki, Azərbaycanda, ümumiyyətlə, siyasi münasibətlər sistemi, əxlaq qaydaları, siyasi ritorika dəyişilməlidir. Yalnız bu halda dediyimiz dəyişilmələr baş verə bilər. Əgər iqtidar da, müxalifət də bu cür qalacaqsa, milyon il keçsə də, Azərbaycanda heç bir dəyişiklik olmayacaq.
- Müxalifət nə etməlidir ki? Hətta konstruktiv yolu da...
- Konstruktiv deyəndə, bəziləri bunu söyüş kimi qəbul edir. Amma konstruktiv - iş görən siyasi qüvvə deməkdir. Bu günə kimi Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində müxalifət hansı bir ciddi iş ortaya qoyub. Bizim işimiz nədir? - ATƏT pis işləyir, iqtidar satqındır, ermənilər torpaqlarımızı qaytarmır, vəssə-lam.
Biz bu problemin həlli istiqamətində beynəlxalq səviyyədə, yaxud ölkə müstəvisində hansı işi aparmışıq? Heç nə. Bir çox hallarda müxalifət sinəsini qabağa verib beynəlxalq aləmin qarşısına çıxmalıdır. Hətta lazım gəldikdə, iqtidarın yanında olmalıdır. Amma beynəlxalq dəstək almır deyə, bəzi hallarda beynəlxalq aləmin yanlış mövqeləri qarşısında müxalifət susur. Bizim ən böyük yanlışlığımız budur. Bu cür düşüncə ilə Azərbaycanda yeni situasiya yarada bilmərik.
- Məsələ ondadır ki, hakimiyyət də müxalifəti yaxına buraxmır axı, yanında da durasınız...
- Mən demirəm ki, get hakimiyyətin qucağına atıl. Sözüm ondadır ki, əgər qurucu müxalifətsənsə, öz imkanlarınla və beynəlxalq aləmin dəstəyi ilə, millətin problemlərinin həlli ilə bağlı nəsə elə. Əgər bizim partiyalar üzvü olduqları beynəlxalq təşkilatlarda Qarabağ məsələsini qaldırıb hansısa qərarın qəbuluna nail olarlarsa, bu, olar konstruksiya. Yoxsa ancaq hakimiyyəti söymək və ağlaşma qurmaqla uzağa gedə bilmərik. Demək istəyirəm ki, konkret işlər görülməlidir.