“Dörd tabut”u oxuyursan, düşünürsən...

“Dörd tabut”u oxuyursan, düşünürsən...

MƏDƏNİYYƏT

Bugün, 18:34

Hekayə hadisədi, hadisə – tarix...

Hər tarixi bədii sözlə ifadə etmək mümkün deyil.

Hadisə məzmunludursa, mahiyyətlidirsə, söz kimi dinə bilirsə, sükutu da dinir­sə, əl­­­­bət­tə ki, gərəkli tarixdi. Ədəbiyyat tarix yaratmır, tarixi bədii sözlə tarixləş­di­rir. Bu ta­rixləşmə yaşatmaqdı. Tarix gerçək yasamına görə həm də bədii ədəbiyyata borc­lu­du...

Müasir neo-bədii bədii ədəbiyyat dünyəvi proseslərə müəyyən qədər fərqli ya­na­şır. Bu yanaşmalarda bəzən milli-xəlqi mənafelər bəşəriliyi üstələyir, bəzən bə­şə­rilik milli-xəlqi mənafeləri. Bəşəriliyiə də milli-xəlqi ruhun gözü ilə baxan əsər daha tarixidi, daha millidi, daha xəlqidi. Ya elə, ya belə, heç biri tarixin əsəri ola bilmir...

Bu və ya digər hadisəyə münasibət müxtəlif olur. Bu müxtəlifliyin yaratdığı “Kim haqlıdır?” sualı ötərgi sualdı. Hər münasibətin bir arqumenti olur. Bu arqument­lə­rin qə­bu­­le­dilənliyini oxu­cu və zaman (və “stəkanın yarısı doludur”, “stə­kanın yarısı boş­dur” məntiqi baxı­mın­dan insaf!) müəyyənləşdirir. Yəni ağaca Gün düşən tə­rəf­dən ba­xanda köl­gəsinin özündən xeyli böyük olduğunu, əks tərəfdən baxanda köl­gə­siz gö­ründüyünü, qaran­lıq­da kölgəsinin də, özünün də görünmədiyini oxucu yaxşı bilir. Yaxşı oxucu onu da bilir ki, bədii ədə­biy­yat­da hadisə­yə oxu­cu baxışı da belədi – ha­di­sə­yə hansı səmtdən baxılır...

Son 40 ilin milli münasibətləri, erməniliyin birtərəfli başladığı (əslində, yüz illərlə hər­dən aşkar, hərdən gizlin apardığı) milli gözəgötürməzliyi, siyasi mübarizəyə səbəb olan ərazi id­dia­sı, bu iddianın nəticəsi olan müharibə düşüncələrdə də, bədii ədəbiyyatda da azərbaycançılığın heysiyyətini əsgərləşdirdi. Əsgərləşən düşüncələr səngərlərin, sən­gər­li düşüncələr ədə­biy­yatın işığı oldu. Müharibə ədəbiyyatı belə yarandı (Sabir Əh­məd­­linin “Axi­rət sevdası”, El­çinin “Bayraqdar”,  Mövlud Süleymanlının “Erməni adın­da­kı hərflər”, Aqil Abbasın “Do­lu”, Seyran Səxavətin “Nekroloq”, Ağa­­rəhim Rə­hi­mo­vun “Qoşa qa­­­nad”,  Nüşabə Məmmədlinin “Zəngulə,  Fazil Güneyin “Qara qan”, ”Elçin Hüseynbəylinin, Zemfira Məhərrəmlinin hekayələri, Zəlimxan Yaqubun “ O qızın göz yaşları”,  Ruhnəgiz Gü­nün “Xocalı simfoniyası”,...) müharibə­dən sonra dü­şün­cələr əsa­sın­da yaranmaqdadır, yaranacaq da... 

Yazıçı Əli Bağışın “Dörd məzar” hekayəsinin (hekayətinin) süjeti (üç ha­di­sə: bi­rin­ci ölüm (lər), ikinci ölüm (lər) və ölümlərə görə ağlar gözlərin görüşü) dü­şün­cələrdə müx­­­tə­­lif assosiasiyalar yaradacaq. Hər düşüncədə razılaşılmalı məqamlar da olacaq, eti­ra­za me­yil­li məqamlar da.

Hekayə azərbaycanlılarla ermənilər arasında düşmənçiliyin yaxın tarixinin he­ka­yətidi, tarixi çalarları tarixiliyi ifadə edir: düşmənçiliyi kim başlayıb? – ermə­ni. Niyə baş­layıb? – dilinə yiyəlik edə bilmədiyinə görə. “Dörd məzar”da azərbaycanlı (Səttar) azər­baycançılıq hey­siy­yəti ilə erməninin (Surenin) diliuzunluğunun cavabını ve­rir, folk­lor­da deyildiyi kimi, “haqq əmriynən (söznən) qanmayanı yan dəmiriynən (kə­sərli bı­çaq­la) qandırır”, qarşı-qarşıya yumruqlaşmada dilini kəsməyən erməninin öm­rünü kəsir, onu bıçaq­la­yır. Erməni son nəfəsində Səttarı arxadan (məqamı yadda saxla – R.F.) güllə ilə vurur. İkisi də ölür. Biri qarşı-qarşıya döyüşdə, digəri arxadan atılan güllə ilə.

Nağıl (hekayət) dili yüyrək olur, Səttarın oğlu Nihad da, Surenin oğlu Armen də bö­­­yüyüb, hərəsi öz ordusunda xidmətdədi, ikisi də snayperçidi, ikisi də mahir atıcıdı. Heç birinin barmağı tə­tik­də titrəmir...

Sərvər Armeni niyə (və necə) öldürüb, Armen Sərvəri niyə (və necə) öldürüb?

“Dörd tabut”da bir hadisənin iki nəticəsi cavablandırılıb. Nihad da atasının qatilinin kim oldu­ğu­nu müxtəlif yollarla öyrənib, Armen də. Bir-birilərini MDB mə­ka­nında snayperçi­lə­rin yarışmasında finalçılar elan ediləndə tanıyıblar...

Gerçəkliyi olduğu kimi əks etdirməməsi əsərin bədii dəyərini azaltmır. Bu baxım­dan süjetin davamı kimsədə dolaşıq düşüncə yaratmamalıdı. Müharibə iş­tirakçısı olan Ni­ha­dın Azər­bay­canın ədalətli müharibəsində həm xalqının düşməni kimi, həm də özü­nün düşməni kimi tanıdığı Armeni vurması, ey­­ni düşüncələrlə də Armenin Nihadı vur­ması müharibə gerçəkliyi kimi qəbul edilir. Həmin snayperçi Armen deyil, başqa bi­risi də olsa Nihad onu vuracaqdı. Eləcə də Armen. Hər ikisi hədəfinin kimliyini bilir. “...İki güllə səsi gecənin ölü sükutuna bənzər səssizliyi pozdu. İki parçalanmış başdan qan fis­qi­rır­dı. Hər ikisi bir-birini gözündən vurmuşdu...”...

Hekayət burda tamamlansaydı, hekayə olmazdı. Əli Bağış bu məqamı ədəbiyyata gə­tirdiyi hadisənin finalına başlanğıc kimi təqdim edib. “Dörd tabut” finalın (sonluğun) hekayəsidi. Oxuyursan. Düşüncələrin çırpınsa da düşünməlisən, bir qərinəlik tarixin ya­xa­sına çöksə də düşünməlisən. Vətənin üçün düşünməlisən, dövlətin üçün düşünmə­li­sən, xalqın üçün düşünməlisən. Əli Bağışın ədəbi təqdimatının mahiyyəti üçün düşün­mək də vətəndaşlıqdı...

Müha­ri­bə­nin ilk gülləsi atılandan (Əsgəran, 19881-ci il, 22 fevral, Əli ilə Bəxtiyar şə­hid oldu), Ba­ğanıs Ay­rım, Qaradağlı, Meşəli, Başlıbel, Qarakənd, Xocalı faciələrindən sonra düşün­cə­­lə­ri­miz­dən dönməzliklə qisas niyyəti, qisas istəyi dikəlirdi. Bu niyyət, bu istək İkinci Qa­rabağ müharibəsində gerçəkləşdi, müharibə başa çatdı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü tam bərpa olundu. Azərbaycan Ordusu bu tarixi Zəfəri ermənilikdən al­dığı qisas kimi tarixləşdirdi. Şə­hid­lərimizi heç birimiz heç zaman unutmayacağıq. Ol­muş­ları da unutmayacağıq. Qisas alı­nıb­sa (Azərbaycan Ordusunun qələbəsinin nəticəsi kimi separatçı qurum taxidən silindi. Erməniliyin neçə on illərlə gizlin, 30 il aşkar apar­dığı siyasi mübarizəsini, sonunda işğal­çı­lıq müharibəsini Azərbaycan Ordusu ədalətli müharibəsi ilə son nəfəsə yetirdi, çilik-çilik elədi. Bu, olmuşların siyasi, siyasi-hərbi qi­sası oldu!

Əli Bağışın “Dörd tabut” hekayəsi  (on üç dilə tərcümə edilən  hekayə eyni adlı ki­­tab formatında nəşr olunub. Kitabın redaktoru Qulu Ağsəsin sözünə qüvvət: “Qa­ra­bağ müharibəsindən çox hekayələr yazılıb: Azərbaycanın və Ermənistanın gözü ilə. Əli Ba­ğış bu müharibəyə “üçüncü” ölkədən baxıb...”) qisas duyğusuna dialektik baxış for­ma­­­­tın­da təqdim edilib: oğul atasının qisasını alır.

Diqqət yetirin: bu qisas müharibənin gedişində alınıb, müharibə hələ başa çatmadığı vaxtda. Qisas alanlar sonrakı nəsillərə qi­sas almaq missiyası saxlayıbmı? Bax, “Dörd tabut” deyir ki, saxlamamalıdı,  müha­ri­bə başa çatıbsa, Azərbaycanın 30 illik siyasi, siyasi-hərbi mübarizəsi Zəfərlə tamamla­nıb­sa, qisas duyğusu sozalmalıdı, azalmalıdı, olmuşlar unudulmamaq şərti ilə sabahlar na­mi­nə unudulmalıdı. Bu, bəşərilikdi, bu, azərbaycançılığın elə bəşərilik olduğunun təs­di­qidi...

Reallığı da düşünməlisən: ermənilik tari­xən azərbaycançılığın “kölgəsini qılınc­la­­yıb”, azərbaycançılıq tarixən erməniliyi sus­du­ra-susdura (məqamında elə, məqamında be­lə) zamanın gərdişinə “qılınc çəkib”, “tətik sıxıb”. Oxucu bunları da bilir. “Dörd ta­but”un finalına bu bilgilərdən (gerçəkliklərdən) baxanda da erməniliyi azərbaycançı­lı­ğın ayaqları altında sürünən görür...

Tarixən günahkarlar barışığa ilkin meyillənir. “Dörd tabut”da Armenin anası Anuş qisasa son qoyulması üçün Sonaya barışıq əli uzadır, onu Tbilisiyə görüşməyə dəvət edir (bədii yozumu: Ermənistan Azərbaycanın ayağına düşür...): “Dəli Kür heç nəyə məhəl qoymadan min illər boyu getdiyi yolla axır və onu səbr­lə gözləyən Dəli Xəzərə qarışmaq istəyirdi. Dörd bədbəxt qadından (Anuş, gəlini, Sona, gəlini – R.F.) və iki xoşbəxt körpədən (Anuşun nəvəsi, Sonanın nəvəsi – R.F.) xəbərsizcə axırdı...”...

“Dörd tabut” təkcə dörd ölüm haqqında hekayət deyil, həm də bu ölümləri yaradan ideologiyanın (erməniliyin) ünvanını bir daha bildirmə missiyasıdı, həm də sonda bu ölüm­ləri yaradan ideologiyanın (erməniliyin) rəmzi təmsilçisinin “ağ bayraq” qaldırma­sı­nın bədii bəyanıdı (bədii yozumu: məğlub ermənilik barışmaq istəyir. Hekayənin ma­hiy­yətindən düşən işıqda bir deyim aydınlığıyla görünür: Ehtiyat igidin (azərbaycan­lı­ların – R.F.) yaraşığıdı)...

“Dörd tabut” hekayəsi dünyəvi proseslər üçün də xarakterikdir...

Neçə on illər əvvəl bir şərqi eşitmişdim: “Biz hərb istəmirik, hərbə hazırıq”. Azər­bay­­ca­nın rəsmi dövlət siyasətinin və müdafiə strategiyasının əsas xətti "Biz müharibə istəmirik, amma hər an müharibəyə hazırıq" kimi ifadə olunur. Əli Bağışın “Dörd tabut” he­kayəsi də bu fikrə ədəbi sədaqətin işartısıdı. Həm də olmuşları unutmayan (unut­ma­ya­caq), şəhidləri unut­ma­yan (unutmayacaq), qisasçılığı bu günün gerçəklikləri fonunda düşüncələrə pərsəng bilən sə­da­qətin işartısıdı; qisasçılıq müharibə istəyini körükləyir, a mənim ruh qardaşlarım...

“Dörd tabut”u oxuyursan, düşünürsən...

Rəşid FAXRALI

MİA.AZ

Dİgər xəbərlər

SON XƏBƏRLƏR

BÜTÜN XƏBƏRLƏR