Avropa Qonşuluq Siyasəti ilə Şərq tərəfdaşlığı arasında olan oxşarlıqlar və fərqlər haqqında danışarkən, Avropa Birliyininilk dövrlərdə "cənub" və "şərq" istiqamətlərində fərqli fəaliyyətini qeyd etməyə dəyər. Belə ki, Cənubda çox istiqamətli Barselona prosesləri çərçivəsində reqional inteqrasiya getdiyi halda Şərqdə AB daha çox fərdi siyasət yeritməyə üstüünlük verirdi. 

Şərq TərəfdaşlığıProqramıAvropaQonşuluq Siyasətində keyfiyyətcə yeni ikitərəfli razılaşma formasının(bilateral track) yaranmasına təsir etdi.

Xüsusilə:

1)  Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Razılaşmasını (Partnership and Cooperation Agreements) əvəzləyən və ilk dövrlərdə "Şərq qonşuları” ilə imzalanmış Assosiasiya sazişləri (Association Agreements) oldu. Birlik haqqındarazılaşmanın əsas gücü onu imzalayan tərəflərin hüquqi məsuliyyəti qəbul etmələrindədir (hard law).

2)  İnstitutların, xüsusi olaraq insan hüquqları və avropaya inteqrasiya ilə bağlı olan müəssisələrin tərəqqi proqramları. (Comprehensive Institution-building programme).

3)  Azad ticarət zonası (Deep and Comprehensive Free Trade Areas). Bu ticarət xidmətlərini əhatə edəcək və ticarətin tənzimlənməsi standartları arasında fərqin minimallaşdırılması daxildir. Bu tip zonaların mövcudluğu "şərq qonşuları"-nın Avropa bazarına öz məhsulları ilə daha rahat daxil olmaq imkanı verirdi ki, bu da gələcəkdə Avropa Qonşuluq İqtisadi Biriliyi”nin (European Neighbourhood Community) yaranmasına imkan yaradır.

4)  Vizanın liberallaşdırılması (Visa liberalization). Əsas məqsəd, Şərq Tərəfdaşlığına üzv dövlətlərinin hər biri ilə mobillik və təhlükəsizlik haqqında paktların(Mobility and Security Pacts) bağlanması və bu təşəbbüs çərçivəsində qarşılıqlı səfərlərin artırmaq oldu.

5)  Bir çox sahələrdə digər əməkdaşlıqlar, habelə texniki sahədə yardımın artırılması.

İlk dövrlərdə Avropa Qonşuluq Siyasətinin Şərq istiqamətində tərtibi zamanı çoxtərəfli razılaşma formaları (multilateral track) daxil edilməmişdi və bu mənada Şərq tərəfdaşlığı ölkələri üçün bu novatorluq idi. Şərq Tərəfdaşlığına altı üzvü arasında regional əməkdaşlığı inkişaf etdirmək üçün, onların ümumi "tematik problemlər”- in müzakirələrində iştiraklarının gücləndirilməsi, habelə Şərq Tərəfdaşlığı çərçivəsində təcrübə mübadiləsi, ümumi mövqelərin və birgə layihələrinedilməsi ilə planlaşdırılır. Hər biri ildə iki dəfədən tez olmayaraq iştirakçı dövlətlərin yüksək vəzifəli şəxslərin görüşü zamanı əsasən aşağıdakı "tematik problemlər” müzakirə edilir:

1)  Demokratiya, effektiv idarəçilik və siyasi sabitlik;

2)  İqtisadi inteqrasiya və Avropa standartlarına yaxınlaşma;

3)  Enerji təhlükəsizliyi;

4)  İnsanlar arasında olan münasibət (humanitar münasibət).

Həmçinin çoxtərəfli əməkdaşlığın ilkin mərhələləri dövründə müzakirə olunan "flaqman layihələr” də qeyd olunmalıdır:

1)  Razılıqlı sərhəd idarəçiliyi;

2)  Kiçik və orta biznes sahiblərinin stimul edilməsi;

3)  Regional enerji bazarları, bərpa olunan enerji və enerji səmərəliliyi;

4)  Cənubi enerji dəhlizi;

5)  Təbii və texnogen fəlakətlərin qarşısının alınması. 

Əksər avropalı analitiklər hesab edirlər ki, Şərq tərəfdaşlığının inkişafı həmin dövrdə Avropa dövlətlərinin üzləşdiyi iqtisadi böhranla əlaqədar olan maliyyə çatışmazlığına görə tələsdirilmişdi. Qurulduğu gündən indiyədək regionda baş vermiş ən böyük böhranlardan hesab olunan hadisə ittifaqa üzv dövlətlərin öz daxili problemlərinə daha da diqqət vermələrini tələb edirdi və məhz bu səbəbdən Avropa İttifaqının Şərq Tərəfdaşlığına marağının azalmasına gətirir. Hətta, belə bir hal Aİ daxilində proteksionizmin yaranma təhlükəsinə zəmin yarada bilərdi ki, bu da Avropa Qonşuluq Siyasəti üçün neqativ nəticələnə bilərdi. 

Əksər müəlliflər hesab edirlər ki, Şərq tərəfdaşlığının çox tərəfli razılaşma forması əsasında olması üzv ökələrin bütöv bir vəhdət region fomalaşdırması gətrimişdir. Lakin reallıqda bu belə deyil, çünki tərəfdaşlığa daxil olan ölkələr fərqli maraqlar və beynəlxalq prioritetlərlə fəaliyyət göstərir, fərqli sosial-iqtisadi inkişafa və daxili konfliktlərə malikdirlər. 

Gələcəkdə, Aİ köməkliyi ilə sərhəd əməkdaşlığı, səmərəli regional münasibətlər və bölgədəki bütün altı ölkənin maraqlarının birgə təmsilinin reallaşması mövcud potensialı biruzə verə bilər. 

Cavidan Mehdiyev,

Almaniya Federativ Respublikası, Erfurt Universiteti, İctimai əlaqələr, magistr