jpg-1767730577.jpg)
jpg-1624466446.jpg)
“Qoduş”lu, “dımbır”lı, “dina”lı, “diniş”li, “dodu”lu orfoqrafiya lüğətimiz… - Təbriz VƏFALI YAZIR
20-08-2025 [09:50]
Təbriz VƏFALI
***
Azərbaycan dilinin zənginləşdirilməsində, dilimzə yeni sözlərin daxil edilməsində bizim kəndin, həmkəndlilərimin müstəsna və əvəzsiz xidmətləri çoxdur. Çünki kəndimizdə elə sözlər işlədilir ki, başqa regionlarda, rayonlarda, kəndlərdə bu sözləri kimsə eşitməyib. Üstəlik, bəzi sözlərin sonluğuna əlavələr etməklə yeni sözlər və ayamalar icad etməkdə kəndçilərimin dünyada tayı-bərabəri yoxdur.
Məsələn, həmkəndililərim bəzi sözlərin sonluğuna “pərəst” artırmaqla yeni sözlər yaradıblar. Kəndimizdə baş-ayaq, kəllə-paça sevənə, xaşın dəlisi olana “xaşpərəst” deyirlər. Yaxud, bir qarın çörəkpulu qazanmaq üçün səhərdən axşama kimi ac-yalavac işləyənə “qulpərəst” ayaması verilir.
Bizim kənddə sonluğu “qom”la bitən sözlər də kəşf ediblər. Məsələn, əhli-keyf, yəni, yeyib-içən, özü üçün yaşayan, beş günlük dünyanı vecinə almayan adama “kefqom” deyilir. Kəndimizdə “Leşqom” sözü də işlədilir. Həmkəndlilərim ölmüş mal-heyvan, at, eşşək, it və sair əti yeyənə və ya satana “leşqom” ayamasını “yapışdırıblar”.
Bizim kənddə tez-tez işlədilən sözlərin arasında sonluğu “baz”la bitənləri kifayət qədərdir. Məsələn, həmkəndlilərim qonaq-qara sevən, qonaqpərvər adamlara “qonaqbaz” deyirlər. Yaxud, bəzi insanlarla məzələnməyi, əylənməyi sevən şəxs “mırtbaz” adlandırılır. Kəndimizdə “qulbaz” da məşhurdur, bu da kimlərisə qul kimi işlədib pulunu az verən, yaxud, verməyənə qoşulan ayamadır. Sazı, saz havalarını, aşıq sənətini sevənlərə “aşıqbaz”, şeir vurğunu olanlara “.şeirbaz”, sözləri, söhbətləri ilə könülləri ovsunlayanlara isə “ürəkbaz” deyirlər. Çox dil bilənə, mal dili yeyənə, Azərbaycan dilini sevənə də “dilbaz” ayaması verilib…
O gün (bizim kənddə müsəlmanın “o günü” deyiləndə 2-3 ay əvvəlki tarix nəzərdə tutulur) kəndimizə getmişdim.
75 yaşlı el ağsaqqalı, 50 ildən çox Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləmiş Əlibala əmi əlində kitab qırğı kimi başımın üstünü kəsdirdi, açdı sandığı, tökdü pambığı. Dedi, ay bala, Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğətini almışam. Orda yazılan bəzi sözləri başa düşə bilmirəm. Allahını sevərsən, mənə başa sal.
Kitabda qırmızı qələmlə işarələdiyi sözləri göstərib soruşdu ki, bəs “qoduş”, “cordanabənzər”, “gəllahi”, “dımbır”, “dina”, “diniş”, “dit-dit”, “dodemə”, “dodu”, “laslama”, “dızıxlıq”, “ənin”, “ərbəin” nə deməkdir. Dedim, ay Əlibala müəllim, Məşədi İbad demişkən, “Tarixi-Nadir”i yarıyacan oxumuşam, amma bu sözlərə ilk dəfədir rast gəlirəm, blimirəm nəmənə olan şeydir.
El ağsaqqalı qayıtdı ki, ay oğul, kül bunların təpələrinə, orfoqrafiya lüğətinə daxil etməyə söz tapmırlarsa, özlərini niyə dağa-daşa vururlar? Gəlsinlər kəndimizə, bizim sayı itinə tök sözlərimizdən, ayamalarımızın adlarından lüğətə daxil etsinlər. Hələ yeni elmi adlar da kəşf eləmişik. Biz kənd sakinləri yekdilliklə radukilistlərlə bağlı elmə “radikulizm”, əzələlərlə bağlı elmə “muskulizm”, hapa-gopa basanlarla bağlı elmə “gopolizm”, plagiatla bağlı elmə də “kopyalıizm” adını vermişik. Sözümüz var, ayamamız var, mənası tam aydındır, ənənəvi də işlətmək olar.
Ürəyimdə dedim ki, vallah, kəndçilərimdən yoxdur, ey. Dilçiliyin, Azərbaycan dilinin inkişafı üçün pulsuz-parasız, təmənnasız alın təri tökürlər, amma qədirlərini bilən yoxdur. Ancaq orfoqrafiya lüğətini hazırlayanlar əndrəbadi sözləri dilimizə daxil edərək, qəlizləşdirirlər, hələ buna görə maaş alırlar. Sonra da adını qoyurlar müasirləşmə.
Başınıza dəysin müasirliyiniz…
MİA.AZ
SON XƏBƏRLƏR
AVROPANIN İKİ ƏSAS ÖLKƏSİ UKRAYNA İLƏ BAĞLI ANLAŞDI - Makron Ankaraya eyham vurdu, "Türkiyə dəniz müdafiəsində istəklidir" dedi
İstefa verən daha bir deputat Ərdoğanın partiyasına qatılır
Türkiyə şokda: məşhur şəxslərin qanında kokain aşkarlandı - Narkotestin cavabları açıqlandı (SİYAHI)
"Fənərbağça"nın məşhur oyunçusuna sürpriz təklif var
Şeyma Subaşı ifadəsində etiraf etdi: "Narkotik qəbul edirəm"
Bu gün sizi nə gözləyir? - BÜRCLƏR
Super Kubok: "Qalatasaray"ın rəqibi bəlli oldu
Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondu Qarabağda mina axtaracaq - ANAMA 7 milyondan çox pul ayırdı
Rəsmi Ankaradan Suriyadakı SDQ qruplaşmasına sərt xəbərdarlıq: "Silahları yerə qoyun!"
Mehriban Əliyeva: "Uca Tanrıdan hər kəsə cansağlığı, dünyamıza əmin-amanlıq diləyirəm!"
Azər Zahid və köməkçisinin cinayət işinə xitam verilib
İndoneziyada daşqın: 16 nəfər ölüb, 3 nəfər isə itkin düşüb
Bu bankların əmlakları satışa çıxarıldı - Siyahı + Məbləğ
Rektor özünə daha bir müşavir götürüb
Qalmaqal yaradan direktor müavini vəzifədən azad olundu
"Bravo"da yumurta satışına qadağa qoyulub
İnvestisiya Holdinqin mətbuat katibi dəyişdi - Leyla Sarabi yeni vəzifəyə gətirildi
Dövlət Agentliyinin Müşahidə Şurası toplandı, yeni sədr sədr seçildi - İdarə Heyətinə sədr və müavinlər də təyin edildi
Dollar neçəyə olacaq? - Mərkəzi Bank yeni məzənnəni açıqladı
Elmar Allahverdiyev yeni vəzifəyə təyinat aldı
Aİ Maduronun yerinə keçən xanımın prezidentliyini tanımadı
Türkiyədə zəlzələ oldu - 4 bal gücündə
Azercell-dən “iPhone” kampaniyası
Yaponiya Baş naziri: "Çinlə dialoqa açığıq"
Qazaxda evə qaz sızdı, partlayış oldu - Bir nəfər xəsarət alıb
Xırdalanda 33 yaşlı kişi dəm qazından zəhərlənib
Dövlət qurumlarının adına bənzər 52 saxta domen bloklanıb
Rəisi həbs olunan idarəyə rəhbər təyinatı olub - Komitə sədrindən deputatın kürəkəninə jest (Yenilənib)
Azərbaycanlı Rusiyada polisi öldürüb - Təfərrüat
Prezident daha bir Fərman imzalayıb
ƏKİN SAHƏSİNDƏ TİKİNTİ TƏLƏBİ TƏSDİQLƏNDİ - Prezident tərəfindən
"TRAMPLA OYUN OYNAMA!" - Departamentin rəsmi hesabında rus dilində belə mesaj yayıldı
FHN-in əxlaqsızlıq edən işçisi həbs olunub - Təfərrüat
Leyla Əliyeva Omanın Vəliəhdi ilə görüşüb - FOTO
İran prezidenti: "Səhvlərimiz çoxdur, ətrafımızdakı təhdidləri düzgün qiymətləndirməliyik" - "Ölkəni bu nöqtəyə biz gətirdik"
Xarici ölkələrdə verilmiş elmi dərəcələrin 35-i Azərbaycanda tanınıb
Mətin Məmmədliyə vəzifə verilib - Mərkəzdə dəyişiklik
Broyler toyuğunu kənd toyuğu adıyla belə rəngləyirmişlər - AQTA nəticəni açıqladı + FOTOLAR
Vilayət Eyvazov 276 vətəndaşın müraciətini dinlədi, rəislərə tapşırıqlar verdi - Nazir polis olmaq istəyən 223 nəfəri növbəti mərhələyə buraxdı (VİDEO)
Sabah hava necə olacaq? - Proqnoz
"O cavan oğlan cinayətkara imkan vermədi təyarəyə girsin" - AZAL hüquq müdafiəçisinin qızının paylaşdığı insidentlə bağlı açıqlama yaydı
Ginekoloq Sevinc Məmmədova cinayət işi məhkəməyə göndərilib
“Liverpul” – “Qarabağ” oyununun biletləri satışa çıxarıldı - 21 manatdan 140 manatadək
Ağ Ev: "Bu məsələdə ABŞ-la heç kim savaşmayacaq"
7 uşağı olan kasıb kişiyə 8 ay həbs cəzası verilib - Alimentə görə