Akademik Milli Dram Teatrının direktoru İsrafil İsrafilovun dramaturqlarla çəkişməsi davam edir. Yazıçı-dramaturq Firuz Mustafanın 12 pyesini oxuduğunu, amma onların heç birini səhnəyə layiq görmədiyini deyən "Azdrama" rəhbəri qələm sahiblərinin qəzəbinə tuş gəlib.

Firuz Mustafa müsahibəsində həm İsrafil İsrafilovun ittihamlarına cavab verdi, həm də Azərbaycan teatrının hazırki durumundan danışdı:

- Görünür, İsrafil İsrafilov mənim kitablarımdan birində toplanan pyesləri nəzərdə tutur. Zəhmət çəkib oxuyub, buna görə ona, hətta, təşəkkür də düşür. Amma onun bu fikrində bir ziddiyyət var. Əgər teatr direktoru müəllifin bu qədər əsərini oxuyubsa deməli, o əsərlərdə mütləq nəsə var. O ki qaldı onun hökmlə dediyi "bu pyesləri tamaşaya qoya bilmərik",- tezisinə, bu barədə müsahibədə açıqlama verilmir. Ona görə də bu fikri yüz yerə yozmaq olar. Bəlkə teatrın bu əsərləri qoymağa potensial imkanları yoxdur? Bəlkə cəsarətləri və ya maliyyə imkanları çatmır? Bilmirəm.

- Bəs teatrın repertuar planından Sizin hansı əsəriniz çıxarılıb?

- Söhbət ilk variantında "Bəyaz kölgələr", son variantda "Tufandan sonra" adlanan pyesdən gedir. Əsər üzərində rejissorun israrlı təkidi ilə dəfələrlə işlədim. Nəticədə yeddi variant meydana gəldi. Bu qədər zəhmət çəksəm də, açığını deyim ki, mən bu əsəri heç də özümün ən yaxşı yaradıcılıq işim saymıram. Yəni tamaşaya qoyulmuş və qoyulmamış elə pyeslərim var ki, məndən olsaydı onlardan birini seçərdim.

- Niyə məhz bu pyesin üzərində dayandınız?

- Bu, rejissorun - xalq artisti Ağakişi Kazımovun seçimi idi. O vaxtkı direktor Maqbet Bbünyadov da bu işi təqdir etdi. Əmr verildi, əsər repertuar planına daxil edildi.

- İsrafil İsrafilov deyir ki, dəfələrlə Firuz Mustafaya demişəm ki, sən o pyeslərin üstündə bir az işlə. O, isə özünü əziyyətə salmaq istəmər. Bu, doğrudurmu?

- Burada da bir ziddiyyət və ya anlaşmazlıq var. Axı mən İsrafil İsrafilovla teartın o zaman məskunlaşdığı yerdə - "Mir" TV-nin binasında cəmi-cümlətanı bircə dəfə görüşmüşəm. Görüşümüz də normal keçib. O, mənə dedi ki, əsəri oxumamışam, amma çalışacağıq ki, teatrda yaxşı tamaşalar qoyaq. Mən ona uğurlar arzuladım. Növbəti görüş üçün vaxt təyin etdik. Mən deyilən vaxt onun o vaxtkı iş yerinə getdim. Qəbul otağındakı xanım direktora mənim gəlişim barədə məlumat verdi və az sonra geri qayıdıb bildirdi ki, İsrafil müəllim əsərlə hələ tanış olmayıb, xahiş etdi ki, telefon nömrənizi verəsiz, biz özümüz sizə zəng edək. Düzü, mən çox əsəbiləşdim; adam konkret vaxt təyin edib, amma nədənsə görüşməkdən yayınır. Buna nə ad vermək olar?

- Deməli, belə çıxır ki, o, Sizə pyeslərin üstündə işləməyi məsləhət görməyib...

- Əvvəla, əgər mən onunla həyatda bircə dəfə görüşmüşəmsə, onda hansı "dəfələrlə"dən və ya "məsləhət"dən söhbət gedə bilər? İkincisi, əsər üzərində aylarla işləyən, onu yeddi variantda ərsəyə gətirən adam nə üçün səkkizinci dəfə işləməkdən imtina etsin? Belə bir şey olmayıb axı. Təvazökarlıqdan uzaq olsa da, mənim nə qədər "əzabkeş", yaxud "tənbəl" olduğumu ortadakı əsərlərimin ən azı kəmiyyəti deyir. Ötən il otuz üçüncü əsərim tamaşaya qoyuldu. Hələ tamaşaya qoyulmamış onlarla pyesim var. Buraya indiyəcən çap olun-muş elmi və bədii əsərləri də əlavə etsək, mənim "tənbəlliyimin" coğrafiyası qismən aydın olar.

- Məlum müsahibədə təkcə Sizinlə deyil, habelə, həmkarlarınızla bağlı fikirlər də səslənib...

- Bəli, doğrudur. Gəlin, o deyilən fikirlərə birlikdə diqqət yetirək: "Əli Əmirli mənə bir pyes verdi, 19 səhifə oxudum, heç nə anlamadım...". "Elçin Əfəndiyevin pyeslərinə tamaşaçılar dəvətnaməylə gəlir...". "Kamal Abdullanın "Şah və şair" tamaşasına gələn imkanlı təbəqə onu incitməmək, sözünü yerə salmamaq üçün gəlir". Müsahibədə Hidayət Orucov və Xeyrəddin Qoca da tənqiddən kənarda qalmır. Yəni hamının "bostanına daş atılıb".

- Sizcə, teatr direktorunun müəlliflərə bu cür münasibəti nə ilə bağlıdır?

- Deyə bilmərəm. Amma, inanın ki, mənim İsrafil İsrafilovla heç bir şəxsi ədavətim yoxdur. Sadəcə olaraq, bu adam açıq dialoqdan qaçır, orda-burda dramaturqları "asıb-kəsir", az qala milli dramaturqlardan heç kəsi bəyənmir, qəbul etmir. Hər halda sağ olanları. Elə onun müasir dramaturqlar haqda bayaq xatırlatdığımız fikirləri də bunu bir daha təsdiq edir. Mən demirəm ki, bizdəki əsərlərin hamısı yüksək səviyyəlidir. Yox. Amma yaxşı əsərlər də yox deyildir. Hətta, əla əsərlər də var. Bu, məsələnin bir tərəfi. İkinci tərəfdən, yaxşı, bizimkiləri bəyənmirsən, onda buyur əcnəbi müəlliflərin elə əsərini tamaşaya qoy ki, anşlaqla keçsin. İsrafilov tez-tez islahatdan-filandan danışır. O, teatra müdir təyin olunandan bəri ildə iki dəfə "islahat" keçirir: ilin sonunda teatr əməkdaşlarını işdən çıxarır, ilin əvvəlində isə onlarla yenidən müqavilə bağlayır. Bu da olur "islahat". Bilirsizmi, həyatda bu cür adamlar olur; onlar heç nəyi bəyənmir və heç kəsi qəbul etmirlər. İnkarçılıq yolu tuturlar. Nəticədə özləri də ortaya bir şey qoya bilmirlər. Mən teatrla, mətbuatla bağlı adamam. Təəssüf ki, hələ indiyəcən İsrafilovun işini nəinki bəyənən, hətta, onun nə istədiyindən bir şey anlayan adama təsadüf etməmişəm. Teatr muzey deyil ki, burada vaxtaşırı eksponatların tozunu alasan, bura qaynar yaradıcılıq mühitidir. Məmurluq burada işə yaramır.

- Müəlliflərin əksəriyyəti teatr rəhbərlərindən narazılıq edir. Bunun səbəbi nədir?

- Teatr direktorları arasında çox istedadlı adamlar var. Hətta, onların arasında güclü aktyorluq və rejis-sorluq qabiliyyəti olanlar da kifayət qədərdir. Əksəriyyəti də mənim dostlarımdır. Amma direktorun missiyası bir az başqa cür olmalıdır. Di gəl ki, əksər teatrlarda əsəri repertuara qəbul edən, az qala rol bölən, yaradıcılıq işlərinə müdaxilə edən də direktorlardır. Dünyanın əksər teatrlarında bu məsələlər rejissorlar tərəfindən həyata keçirilir. Yəni, adətən, "direktor teatrı" yox, "rejissor teatrı" olur. Ona görə də əksər teatrlarda onlar (direktor və baş rejissor) arasında aşkar və ya gizli münaqişələr gedir.

- Bəs teatrla dramaturq arasındakı münasibətlər necə tənzimlənir?

- Bayaq dediyim kimi, bizdə "direktor teatrı", əksər ölkələrdə isə "rejissor teatrı" önəmli yer tutur. Dramaturqun teatra təqdim etdiyi əsəri isə onlardan biri, əksər vaxtsa birincisi seçir, yəni direktor. Amma son zamanlar "dramaturq teatrı" deyilən bir fenomen də həyata vəsiqə almaqdadır. Burada artıq teatr daha çox dramaturqa "stavka" edir. Ən müxtəlif üslublu dramaturqların əsərləri səhnəyə qoyulur. Tamaşaçı zövqü başlıca meyar hesab olunur.

- İsrafil İsrafilov deyir ki, Azərbaycanda varlı təbəqə teatra gəlmir. Elçin Əfəndiyevin və Kamal Abdullanın tamaşasına gələn imkanlı təbəqə isə onu incitməmək, sözünü yerə salmamaq üçün gəlir. Bu fikirlə razısınızmı?

- İsrafil İsrafilovun nə demək istədiyi öz-özünə məlum olur. Yəni işarə edir ki, biz adıçəkilən müəlliflər vasitəsi ilə varlı təbəqəni teatra cəlb etmək istəyirik. Başqa sözlə, müəlliflər özləri imkanlıdır, ona görə də imkanlıları dəvət etməlidirlər. Burada həm də adıçəkilən müəlliflərin yaradıcılığına, gizli də olsa, kinayəli bir münasibət hiss olunur. Mən buna təəssüf və təəccüb edirəm. Halbuki hər iki yazıçının maraqlı, daha böyük teatrlara çıxası dramaturji əsərləri var. Axı tamaşaçını iki qütbə bölməyin nə mənası var? Eləcə də müəllifləri. Nə isə, bu adam da belə düşünür. Heç kəsi qeyri-ciddi düşüncəsinə görə ciddi şəkildə ittiham etmək olmaz. 

- Bir dəfə demişdiniz ki, sponsorlar tamaşaya yox, aktrisaya pul xərcləyir. Söhbət hansı aktirisadan gedir?

- Burada söhbət konkret hansısa aktrisadan və eləcə də təkcə aktrisadan getmir. Yəni buraya, məsələn, müğənniləri də aid etmək olar. Bəyəm az qala hər gün mətbuatdan hansısa iş adamının hansısa xanım sənətkara qiymətli hədiyyələr bağışlaması haqda məlumatlar oxumuruq?

- Teatrlarda tamaşaçı zalı yarımçıq tərk edir. Səbəb nədir?

- Səbəblər çoxdur. Burada bəlkə bütöv bir səbəblər silsiləsi axtarıb tapmaq olar. Amma ən başlıca səbəb, söz yox ki, tamaşanın səviyyəsidir.

- Yeri gəlmişkən, adətən, teatrlar tamaşaçıların səviyyəsinin aşağı olmasından şikayətlənirlər...

- Tamaşaçını kim formalaşdırmalıdır? Teatr. Məncə, şikayət üçün əsas yoxdur. Sadəcə, yaxşı tamaşalar hazırlamaq lazımdır. Teatrlara yaxşı şərait yaradılıb. Binalar yüksək səviyyədə təmir olunub. Yaxşı, belə deyək, teatrlarda tamaşaları kim hazırlamalıdır? Bəlkə tamaşaları o binalara vəsait ayıranlar və onu təmir edənlər, məsələn, Maliyyə naziri və ya tikinti idarəsinin rəisi hazırlamalıdır?

- Sizcə bizim ölkədə teatrların sayı qənaətbəxşdirmi?

- Bizdə indi fəaliyyət göstərən teatrların demək olar ki, hamısı Sovet dövründə yaranıb. Əlbəttə, say hələ hər şey demək deyil. Amma teatrların kəmiyyətcə bolluğu da özlüyündə nəsə deyir. Əgər, bu kəmiyyət təbii qaydada artırsa, bunu yalnız alqışlamaq olar. Məsələn, qonşu Gürcüstanda bizdəkindən xeyli çox teatr fəaliyyət göstərir. Təkcə Tbilisidə dövlət himayəsində on beş teatr fəaliyyət göstərir. Eləcə də Pribaltika ölkələrində. Teatrların sayı nə vaxt artır? Teatra, tamaşaya, mədəniyyətə tələbat çoxa-landa. Başqa sözlə, mənəvi dəyərlərin özləri də istehsal-istehlak qanunları ilə idarə olunur. Təəssüf doğuran hallardan biri də budur ki, bizdə teatrlar arasında böyük konkurensiya, rəqabət yoxdur. Hamı üzünü dövlət büdcəsinə tutub. Yaradıcılıq axtarışları istənilən səviyyədə deyil. Teatrlarda prodüsserlik institutları formalaşmayıb. Reklam istənilən səviyyədə deyil. Bir sözlə, problemlər çoxdur.

- Siz həm də "Teatr" jurnalının təsisçisisiniz. Jurnalın fəaliyyəti necədir?

- Cəmi bir sayını buraxa bilmişik. Maliyyə çətinliyinə görə jurnalı sistemli, ardıcıl şəkildə çıxara bilmirik. Bütün ölkələrdə bu tipli bir neçə jurnal çıxır. Bizdə nədənsə belə bir ciddi məsələyə etinasız yanaşırlar. 

Bahar RÜSTƏMLİ,

"Reytinq" qəzeti