Qulu Ağsəs: az sözə bir dünya sığdıran Şair

ABŞ-da fəaliyyət göstərən müstəqil beynəlxalq rəqəmsal xəbər və geosiyasi təhlil platforması “Maskomania News”da tanınmış Azərbaycan şairi Qulu Ağsəs haqqında məqalə dərc olunub.

Mia.az materialın Azərbaycan dilində tərcüməsini oxucularımıza təqdim edirik:

***

Bəzi şairlər öz dünyalarını söz bolluğu ilə qururlar. Qulu Ağsəs isə sanki sözün sayını azaltdıqca onun çəkisini artırır. Kədər, inam, müharibə, yaddaş, yumor və insanın kövrəkliyi onun poeziyasında geniş izaha ehtiyac duymadan yanaşı yaşaya bilir.

İlk baxışda sadə görünən sözlərin arxasında isə daha böyük düşüncə sahəsi açılır.

Ağdam torpağında doğulan, yurd itkisinin ağrısını və illər sonra qayıdışın sevincini yaşayan Ağsəs Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus dil yaradıb - sözə qənaət edən, mənaya isə səxavətli olan bir dil.

Qulu Ağsəs oğlu Zeynalov 20 aprel 1969-cu ildə Ağdam rayonunun Gülablı kəndində anadan olub. Hələ uşaqlıq illərindən şeir yazmağa başlayan Ağsəsin ilk mətbu şeiri 1980-ci ildə çap olunub, 1990-cı ildə isə "Ulduz" jurnalında silsilə şeirləri işıq üzü görüb. Sonrakı yaradıcılıq yolu ədəbiyyatla jurnalistikanın kəsişməsində davam edib. 2014-cü ildən "Ulduz" jurnalının baş redaktoru olan şair 2015-ci ildə "Əməkdar jurnalist" fəxri adına layiq görülüb.

Ancaq titullar və vəzifələr Qulu Ağsəsin çağdaş Azərbaycan poeziyasında tutduğu yeri tam izah etmir. Onun şair kimi fərqini görmək üçün ilk növbədə sözə necə yanaşdığına baxmaq lazımdır.

AZ SÖZ DEMƏYİN ÇƏTİN SƏNƏTİ

Qulu Ağsəs üçün yığcamlıq sadəcə yazı texnikası deyil. Bu, düşüncəni artıq yükdən azad etməyin üsuludur.

2026-cı il avqustun 7-də "Report" Media Məktəbinin tələbələri ilə görüşündə Ağsəs fikri qısa və aydın ifadə etməyin xüsusi istedad tələb etdiyini deyib. Şairin həmin görüşdə səsləndirdiyi bir cümlə onun öz yaradıcılığına da açar ola bilər: "Ən çətin iş istədiyini yığcam şəkildə çatdıra bilməkdir".

Ağsəs poeziyasının gücü də çox vaxt məhz buradan doğur. O, oxucuya hər şeyi izah etməyə çalışmır. Misra müəyyən nöqtədə dayanır, amma fikir orada bitmir. Sözün söylədiyindən əlavə, söyləmədiyi də mətnin bir hissəsinə çevrilir.

Filologiya elmləri doktoru, ədəbiyyatşünas Vaqif Yusifli Ağsəsin şeirlərinin ilk dəfə mətbuatda görünməsindən etibarən onda fərqli təəssürat yaratdığını yazır. Tənqidçi şairin həm heca, həm də sərbəst şeirin xüsusiyyətlərinə yaxşı bələd olduğunu, bədii təsvir ustalığını, xalq danışıq dilindən gələn ifadələri və özünəməxsus poetik intonasiyanı onun yaradıcılığının fərqləndirici cəhətləri sırasında göstərir.

Şairin öz yanaşması da bu mənzərəni tamamlayır. Ədəbi nəzəriyyəni, modernizmi və ya postmodernizmi bilmək insanı avtomatik olaraq şair etmir. Ağsəs üçün poeziyanın ana dili qarşısında məsuliyyəti var. Yazılan ilk variant da son hökm deyil: söz yenidən nəzərdən keçirilməli, artıq olan çıxarılmalı, fikir mümkün qədər dəqiq ifadəsini tapmalıdır.

Bəlkə də buna görə Ağsəsin bəzi qısa şeirləri oxucudan uzun mətnlərdən daha çox düşüncə tələb edir: misraların sayı azdır, onların açdığı məna isə asanlıqla tükənmir.

AĞDAM: YADDAŞDAN QAYIDIŞA

Qulu Ağsəsin bioqrafiyasında Ağdam sadəcə doğum yeri deyil.

Qarabağ münaqişəsinin alovlanmağa başladığı dövrdə o, sovet ordusunda Orenburq vilayətində hərbi xidmətdə idi. Azərbaycana qayıtdıqdan sonra doğma bölgəsinin müharibəyə necə sürükləndiyini artıq uzaqdan deyil, öz həyatının içindən gördü. Sonrakı müsahibələrində həmin illərin ölümlərindən, yandırılmış evlərindən və insanların üzləşdiyi faciələrdən danışıb.

Ağdamın Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı ilə doğma yurdu fiziki olaraq əlçatmaz oldu, amma onun poetik yaddaşından heç vaxt silinmədi.

Bu fərq mühümdür. Ağsəsdə Qarabağ yalnız tarixi hadisənin adı deyil. Yurdun itirilməsi insanın zaman, yaddaş və mənsubiyyətlə münasibətini dəyişdirən şəxsi təcrübəyə çevrilir. Buna görə onun Ağdam haqqında yazdıqlarını yalnız müharibə poeziyası kimi oxumaq kifayət etmir. Burada itirilmiş uşaqlıq, geri dönməyən insanlar və insanın yaddaşında yaşatdığı məkan da var.

2020-ci ildən sonra ayrılığın yerini qayıdış aldı. Lakin doğma torpağa qayıtmaq itirilmiş illəri və insanları geri qaytara bilməzdi. 2026-cı ildə Ağdamın qayıdışından bəhs edən misraları yazarkən hansı hissləri keçirdiyi soruşulanda Ağsəs bunu cəmi üç sözlə ifadə etmişdi: "Qürur, kədər və şükranlıq".

Bu üç hissin eyni cümlədə yanaşı dayanması təsadüfi deyil. Qələbə insana torpağı qaytara bilər; zamanın apardığı hər şeyi isə qaytara bilmir.

SAAT ALTIDA GÖZLƏNİLƏN XƏBƏR

Müharibə və gözləmə hissi Ağsəsin yalnız şeirlərində deyil, son kitablarından birinin adında da yaşayır.

2026-cı ilin iyununda "Saat 6-nı gözləyirəm" kitabının təqdimatında şair bu adın 2020-ci il Vətən müharibəsi günlərindən doğduğunu açıqlayıb. Həmin günlərdə Ağsəs səhər saat altıda qələbə xəbərinin gələcəyinə inanır və bu inamını tez-tez dilə gətirirmiş. İllər sonra həmin gözlənti kitab adına çevrildi.

Kitabın özündə Azərbaycan mədəniyyəti, ədəbiyyatı və tanınmış şəxsiyyətləri haqqında kiçik həcmli esselər yer alsa da, onun adı başqa bir yaddaşı da daşıyır: insanın hər səhər eyni saatda yaxşı xəbər gözlədiyi müharibə günlərini.

Beləcə, Ağsəsin yaradıcılığında zaman bəzən sadəcə saatın göstərdiyi rəqəm deyil. Gözləmənin, ümidin və yaddaşın ölçüsünə çevrilir.

ATANIN YORĞUNLUĞUNU DAŞIYAN OĞUL

Qulu Ağsəsin ən güclü poetik məqamlarından biri böyük siyasi və ya tarixi hadisədən deyil, ailə yaddaşından doğur.

"Atama ithaf" şeirində atasının ağır həyatını xatırlayan Ağsəs bir insanın ömrünü uzun bioqrafiya ilə deyil, gündəlik zəhmətin ağrısını daşıyan bir neçə obrazla göstərir. Şeirin ən sərt məqamlarından birində ata həyatda rahatlıq tapmayan, yalnız ölümündən sonra ayaqlarını uzada bilən insan kimi görünür.

Şair atasının bir tikə çörək uğrunda gecə-gündüz çalışmasını xatırladıqdan sonra yazır ki, o:

"tabutdan başqa heç yerdə

ayaqlarını oxxaynan uzatmayıb..."

Burada ölüm təkcə itki deyil. Atanın ömrü boyu tapa bilmədiyi istirahətin dəhşətli şəkildə gecikmiş formasıdır.

Şeirin sonunda isə atanın yorğunluğu onun ölümü ilə yox olmur - oğulun həyatına keçir. Beləcə, şəxsi xatirə nəsillər arasında ötürülən görünməz bir yükə çevrilir.

"Atama ithaf" Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nasiri və şairi Seyran Səxavətin də son dərəcə yüksək qiymətini alıb. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Yeganə Xanlarovanın yazdığına görə, Seyran Səxavət bu şeiri dünya ədəbiyyatının on poetik nümunəsindən biri adlandırıb.

Belə bir qiymətləndirmə, əlbəttə, ədəbi zövqə əsaslanan subyektiv hökmdür. Amma onun maraqlı tərəfi başqadır: "Atama ithaf"ın mərkəzində qeyri-adi qəhrəman və ya böyük tarixi hadisə yoxdur. Orada ailəsini yaşatmaq üçün ömrünü zəhmətə verən bir ata var.

Məhz buna görə şeir yalnız bir ailənin xatirəsi olaraq qalmır. Atanın yorğunluğu başqa ailələrdə, başqa ölkələrdə, başqa nəsillərdə də tanına biləcək bir insan təcrübəsinə çevrilir.

ƏDƏBİ MÜHİTİN AĞSƏSƏ BAXIŞI

Qulu Ağsəsin yaradıcılığına verilən yüksək qiymət yalnız bir müəllifin fikri ilə məhdudlaşmır.

Filologiya elmləri doktoru, ədəbiyyatşünas Vaqif Yusifli Ağsəsin şeirlərini çağdaş Azərbaycan poeziyasında fərqli poetik hadisə kimi qiymətləndirir. Onun fikrincə, şairin fərqləndirici cəhətləri sırasında sərbəst improvizasiya imkanlarından istifadəsi, bədii təsvir vasitələrinin yeniliyi, xalq danışıq dilinin şeirə gətirilməsi və özünəməxsus intonasiyası mühüm yer tutur.

Yusifli həmçinin Kəmalə Umudova, Təranə Dəmir və Lütviyyə Əsgərzadənin araşdırmalarına diqqət çəkir; onların hər biri Ağsəs yaradıcılığını çağdaş Azərbaycan poeziyasının uğurlarından biri kimi dəyərləndirir. Beləliklə, Ağsəsin poeziyası yalnız oxucu marağının deyil, Azərbaycan ədəbi tənqidinin də davamlı diqqət göstərdiyi yaradıcılıq sahəsinə çevrilib.

2026-cı ilin iyununda "Saat 6-nı gözləyirəm" kitabının təqdimatı da Ağsəsin Azərbaycan ədəbi və ictimai mühitində qazandığı diqqəti göstərirdi. Tədbirdə Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev kitabın geniş oxucu marağı qazanacağına inandığını bildirib. Milli Məclisin deputatı və yazıçı Aqil Abbas Ağsəsi peşəkar redaktor olmaqla yanaşı, yüksək insani keyfiyyətlərə malik şəxs kimi xarakterizə edib.

Təqdimatda çıxış edən professor Sevinc Əliyeva isə kitabda Azərbaycan dilinin ifadə imkanlarının, rəngarəngliyinin və bədii gücünün aydın şəkildə əks olunduğunu bildirib və Ağsəsin şeirlərinin məktəb dərsliklərinə salınmasını məqsədəuyğun hesab etdiyini söyləyib.

Bütün bunlar Ağsəs haqqında yekdil ədəbi hökm demək deyil - poeziya belə hökmlərlə ölçülmür. Amma bir məqamı göstərir: onun yaradıcılığı artıq təkcə oxunan deyil, haqqında düşünülən, müzakirə edilən və araşdırılan poeziyadır.

TANRI İLƏ ÖLÜM ARASINDA

Ölüm Qulu Ağsəs poeziyasında tez-tez görünür. Amma o, həmişə həyatın qarşısında dayanan qaranlıq divar kimi təqdim edilmir. Bəzən əksinə, həyatın özünü sorğuya çəkən vasitəyə çevrilir.

2026-cı ildə verdiyi müsahibədə Ağsəs bu münasibəti bir cümləyə sığdırmışdı: "Ölüm - gerçək həyat, həyatsa yalançı ölümdür".

Bu fikir onun poeziyasında Tanrı, insan və ölüm arasındakı münasibətin niyə bu qədər mürəkkəb olduğunu anlamağa kömək edir. Ağsəsin poetik insanı Tanrı qarşısında yalnız itaət edən fiqur deyil. O, soruşa, tərəddüd edə, gileylənə, ümid edə, hətta metafizik ağırlığın içində yumor tapa bilir.

Bu baxımdan onun şeirlərində Tanrı ilə danışmaq bəzən dua qədər şəxsi, mübahisə qədər canlıdır.

Ağsəsin özünü ifadə etdiyi ən yaddaqalan poetik obrazlardan biri də "yorğun ağac"dır. Şair özünü altında insanların dincəldiyi skamya olan, amma həmin skamyada bir dəfə də özü oturmayan ağaca bənzədir.

Burada bizim üçün əsas olan ağacın simvolikasını başqa tənqidçilərin izahını təkrarlayaraq açmaq deyil. Daha maraqlısı Ağsəsin özünü təqdim etmək üçün məhz bu obrazı seçməsidir: öz kimliyini titul və tərcümeyi-hal deyil, yorğun bir ağac vasitəsilə ifadə edən şair.

FACİƏ İLƏ YUMOR ARASINDAKI İNCƏ SƏRHƏD

Qulu Ağsəsi yalnız müharibə, ölüm və itki üzərindən oxumaq onun poetik portretinin mühüm hissəsini kənarda qoyardı.

Onun yaradıcılığında və söhbətlərində ironiya, paradoks, söz oyunu və özünə istehza xüsusi yer tutur. Ağsəs ciddi fikri bəzən gözlənilməz zarafatla dağıdır, sonra həmin zarafatın içindən yenidən ciddi fikir çıxarır.

Bu, onun dünyaya baxışının mühüm xüsusiyyətidir: faciə həyatın yeganə həqiqəti olmadığı kimi, gülüş də ağrının inkarı deyil.

Onun adi insanların danışıq dilinə marağı da bununla bağlıdır. Ağsəs xalq danışığında, gündəlik ifadələrdə, bəzən heç bir ədəbi iddiası olmayan insanların dilində şairin uzun axtarışlardan sonra belə tapa bilməyəcəyi canlı poetik obrazı görə bilir.

Beləliklə, onun poeziyasında böyük fəlsəfi sualla adi məişət sözü arasında keçilməz sərhəd qalmır.

ƏDƏBİYYAT ONU İDARƏ EDİR

2026-cı il avqustun 7-də "Report" Media Məktəbinin tələbələri ilə görüşündə Ağsəs jurnalistika ilə poeziya arasındakı münasibəti onun yaradıcılıq xarakterini də açan bir cümlə ilə ifadə edib: "Mən jurnalistikanı idarə edirəm, ədəbiyyat isə məni".

Bu cümlənin arxasında iki fərqli yazı rejimi görünür. Jurnalistikanın vaxtı, mövzusu və redaksiya tələbi var. Şeir isə Ağsəsin təsvirində planlaşdırılmış görüşə gəlmir. Yaradıcılığın insanı gecə yuxudan belə oyada biləcəyini deyən şair buna görə yanında daim qələm gəzdirdiyini söyləyir.

O, eyni zamanda ədəbiyyatın tələskənliyi sevmədiyini vurğulayır. Yazılan mətnin dərhal dərc edilməsini, ikinci dəfə belə oxunmamasını ədəbiyyat və bədii publisistika deyil, sadəcə söz yığını hesab edir.

Bu mövqe onun yığcamlıq haqqında düşüncəsi ilə eyni nöqtədə birləşir: az yazmaq az işləmək demək deyil. Bəzən bir neçə düzgün sözü tapmaq üçün çoxlu yanlış sözdən imtina etmək lazımdır.

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏN BAŞQA DİLLƏRƏ

Qulu Ağsəsin yaradıcılığı yalnız Azərbaycanda nəşr olunmayıb. Onun kitabları sırasında "Sənsən hər yer", rus dilində "T.o.ç.k.i.", "Nabran novellası", Kiyevdə çap edilmiş Ukrayna dilində "Vіtrəna poşta", Təbrizdə nəşr olunan "Yorğun ağacam", "Görsən üşüyürsən..." və "Saat 6-nı gözləyirəm" kimi nəşrlər yer alır.

2016-cı ildə isə Kamran Nəzirlinin tərcüməsində Qulu Ağsəsin "Dawn" adlı ingilisdilli şeirlər kitabı Bakıda nəşr olunub və bununla onun poeziyasının bir hissəsi ingilisdilli oxucuya da çatıb.

Bununla belə, Ağsəs haqqında Azərbaycan dilində yaranmış geniş ədəbi-tənqidi və elmi materialla müqayisədə onun ingilisdilli ədəbi məkanda görünürlüğü hələ də məhduddur.

Bu fərq yalnız Qulu Ağsəslə bağlı məsələ deyil. Azərbaycan ədəbiyyatının bir çox mühüm müəlliflərinin beynəlxalq oxucuya sistemli şəkildə təqdim olunması qarşıda duran mədəni və tərcümə məsələlərindən biri olaraq qalır.

QARABAĞDAN BAŞLAYAN, İNSANLA DAVAM EDƏN POEZİYA

Beynəlxalq oxucuya Qulu Ağsəsi "Qarabağdan olan şair" kimi təqdim etmək asandır. Amma onu yalnız bu çərçivədə saxlamaq düzgün olmazdı.

Qarabağ onun həyatından keçib. Ağdam onun yaddaşını formalaşdırıb. Müharibə, yurd itkisi və qayıdış onun poeziyasında iz buraxıb. Bununla belə, Ağsəsin şeirlərində müharibədən daha geniş bir insan dünyası yaşayır: ailəsi üçün tükənən ata, övladını itirən ana, Tanrıya üz tutan insan, ölüm qarşısında dayanan həyat, sevgi, tənhalıq, yaddaş və bəzən bütün bunların arasından boylanan gülüş.

Şairin ədəbiyyatdakı rolu isə öz kitabları ilə bitmir. 2014-cü ildən "Ulduz" jurnalının baş redaktoru kimi o, çağdaş Azərbaycan ədəbi prosesinin içindədir - yeni müəlliflərin, yeni mətnlərin və fərqli ədəbi düşüncələrin oxucuya çatdığı mühüm platformalardan birinə rəhbərlik edir.

Qulu Ağsəsin şeirlərini oxuduqca onun poetik dünyasında bir prinsip getdikcə daha aydın görünür: söz çoxaldıqca fikir mütləq böyümür.

Bəzən əksinə olur. Qulu Ağsəs elə yazır ki, sanki hər artıq sözün bir bədəli var.

Buna görə onun şeirində bir atanın yorğunluğu bütöv bir nəslin həyatını xatırlada, bir ağac insan taleyinin işarəsinə çevrilə, itirilmiş yurd isə illərlə yaddaşda yaşamağa davam edə bilir.

Və bəzən az söz insan haqqında çox şey deyir.

"MASKOMANIA NEWS"DAN

Qulu Ağsəs haqqında bu məqalə "Maskomania News"un Azərbaycan ədəbiyyatı, incəsənəti, elmi və ictimai fikir tarixinin görkəmli simalarını oxuculara daha yaxından təqdim etməyə yönəlmiş redaksiya xəttinin davamıdır.

"Maskomania News" bu istiqaməti gələcəkdə daha da genişləndirməyi, Azərbaycanın tanınmış şair və yazıçıları, bəstəkarları, rəssamları, musiqiçiləri, teatr və kino xadimləri ilə yanaşı, alimləri, dövlət və ictimai xadimləri, diplomatları və ölkənin tarixində, mədəniyyətində və intellektual həyatında iz qoymuş digər şəxsiyyətlər haqqında geniş və araşdırmaya əsaslanan məqalələr hazırlamağı nəzərdə tutur.

Bu redaksiya xəttinin məqsədi yalnız böyük adların bioqrafiyasını yenidən danışmaq deyil. "Maskomania News" onların yaratdıqlarına, düşüncələrinə, fəaliyyət göstərdikləri dövrə və Azərbaycan tarixində qoyduqları izə yeni baxışla yanaşmağı, eyni zamanda bu şəxsiyyətləri və onların irsini beynəlxalq oxucuya daha yaxından tanıtmağı qarşısına məqsəd qoyur.

Müəllif: "Maskomania News" (ABŞ)

MİA.AZ