Xəzər dənizi uzun illər geopolitik baxımdan sakit və qapalı məkan kimi təqdim olunurdu. Lakin son hadisələr göstərir ki, bu status artıq dəyişir. Region tədricən yeni güc qarşıdurmasının səhnəsinə çevrilir və bu dəyişimi artıq Qərb mediası açıq şəkildə yazmağa başlayıb.

ABŞ-da fəaliyyət göstərən və dəniz təhlükəsizliyi sahəsində ixtisaslaşmış "The Maritime Executive" platformasında yayımlanan

“Israel Protects Azerbaijan With Strike on Iran's Caspian Fleet”

(“İsrail İranın Xəzər donanmasına zərbə ilə Azərbaycanı qoruyur”)

adlı məqalə bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Məqalə sadəcə bir hərbi hadisəni təsvir etmir, əksinə regionda formalaşan yeni təhlükəsizlik arxitekturasının konturlarını ortaya qoyur.

Ən diqqət çəkən məqam isə müəllifin irəli sürdüyü əsas tezisdir. Məqalədə açıq şəkildə qeyd olunur ki, İsrailin Xəzərdə həyata keçirdiyi zərbənin motivi birbaşa İsrailin öz təhlükəsizliyi ilə bağlı deyil. Əksinə, bu addım daha geniş strateji məqsədlərə xidmət edir: “The national security imperative which prompted the Israeli attack is much more likely to have been the support and protection of Azerbaijan.” (İsrail hücumunu şərtləndirən milli təhlükəsizlik imperativi çox böyük ehtimalla Azərbaycanın dəstəklənməsi və qorunması ilə bağlı idi.)

Bu cümlə regiondakı yeni reallığı açıq şəkildə ifadə edir. Bu, artıq klassik hərbi əməliyyat deyil. Bu, müttəfiqin təhlükəsizliyinin qorunması üçün həyata keçirilən dolayı müdaxilədir.

Məqalədə qeyd olunan digər mühüm məqam isə İsrail ilə Azərbaycan arasında mövcud olan münasibətlərin mahiyyətidir:

“Israel has a secretive defense cooperation agreement with Azerbaijan…” (İsrail ilə Azərbaycan arasında gizli müdafiə əməkdaşlığı mövcuddur…)

Bu ifadə göstərir ki, münasibətlər artıq diplomatik çərçivədən çıxaraq real hərbi-strateji müstəviyə keçib. Bu, artıq sadəcə tərəfdaşlıq deyil, təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyalı fəaliyyət deməkdir.

Hadisələrin kontekstinə nəzər saldıqda bu yanaşma daha da aydın olur. İranın son dövrlərdə Azərbaycana qarşı sərgilədiyi sərt mövqe, xüsusilə Naxçıvana qarşı həyata keçirilən dron hücumu regionda gərginliyi kəskin şəkildə artırıb. Bu şəraitdə İsrailin addımı reaksiya yox, qabaqlayıcı strategiya kimi görünür: “The Israeli attack may have been intended to remove the Iranian capability to further threaten Azerbaijan.” (İsrail hücumu İranın Azərbaycana qarşı gələcək təhdid imkanlarını aradan qaldırmaq məqsədi daşıyırdı.)

Bu isə artıq yeni mərhələnin göstəricisidir. Dövlətlər yalnız öz ərazilərini yox, müttəfiqlərinin təhlükəsizlik mühitini də qorumağa başlayır.

Bu zərbənin nəticələri isə yalnız hərbi müstəvi ilə məhdudlaşmır. Məqalədə qeyd olunur ki, İranın Xəzərdəki hərbi imkanlarının zəiflədilməsi Azərbaycanın mövqeyini gücləndirir və regionda yeni balans yaradır: “To enable the now-dominant Azeri navy… to close down the Iranian-Russian sea channel.” (Artıq üstün mövqeyə keçən Azərbaycan donanmasına İran-Rusiya dəniz xəttini bağlamaq imkanı yaratmaq üçün.)

Bu isə artıq enerji, logistika və geopolitik nəzarət məsələsidir. Xəzər üzərindən keçən marşrutların taleyi yalnız regional deyil, qlobal təsirə malikdir.

Məhz bu səbəbdən bu məqalə təkcə bir hadisənin şərhi kimi yox, daha geniş strategiyanın ifadəsi kimi oxunmalıdır. Qərb mediasında getdikcə daha açıq şəkildə formalaşan yanaşma budur ki, Azərbaycan artıq regionun passiv elementi deyil. O, yeni təhlükəsizlik sistemində aktiv və həlledici aktora çevrilir.

Nəticə isə sadədir. Əgər bu fikirlər artıq açıq şəkildə yazılırsa, deməli, bu proseslər artıq plan mərhələsini keçib. Xəzər artıq sadəcə coğrafiya deyil. Bu, yeni geopolitik cəbhədir.

Elbəyi Həsənli

MİA.AZ