Türk dünyası nəhayət bir həqiqəti açıq qəbul etməlidir: Rusiyanın türklərə münasibəti tarix boyu mahiyyətcə dəyişməyib. Dəyişən yalnız bu münasibətin ifadə dili olub. Çar Rusiyası dövründə buna işğal deyirdilər, bolşeviklər zamanı qardaşlıq, Putin dövründə isə çoxqütblülük, Avrasiya sabitliyi və tarixi məkan. Amma mahiyyət eynidir: türklər tərəfdaş yox, ərazi, tampon zona və idarə olunan resurs kimi görülür.

Çar Rusiyasının Türkistana münasibəti açıq kolonial idi. XIX əsrin ikinci yarısında Rusiya imperiyası Orta Asiyanı mərhələli şəkildə işğal etdi. 1865-ci ildə Daşkənd, 1868-ci ildə Səmərqənd ələ keçirildi, Buxara əmirliyi faktiki olaraq Rusiyanın protektoratına çevrildi, 1876-cı ildə Kokand xanlığı ləğv edildi. Beləliklə, 1860–1880-ci illər arasında Türkistan Rusiya imperiyasının hərbi-siyasi nəzarəti altına düşdü. Bu dövrdə rus rəsmi düşüncəsində türklər bərabər xalq kimi yox, idarə olunmalı, assimilyasiya edilə bilən və siyasi yetkinliyi olmayan toplumlar kimi təqdim edilirdi. Məqsəd əməkdaşlıq yox, udma idi.

Bolşeviklər imperiyanın dilini dəyişdilər, amma məqsədini yox. Onlar xalqların öz müqəddəratını təyin etməsindən və imperiyaların dağılmasından danışdılar. Reallıqda isə 1920–1930-cu illərdə Moskva Basmacı hərəkatını qanla boğdu, türk-islam elitasını sıradan çıxardı, Orta Asiyanı süni sərhədlərlə respublikalara böldü və ortaq türk kimliyini parçalayaraq zəiflətdi. Bu, tanklarla yanaşı ideologiya ilə idarə olunan imperiya idi. Bolşeviklər türkləri azad etmədi, imperiyanı proqres və modernləşmə adı altında yenidən qurdu.

Bugünkü Rusiya artıq nə sosializmdən, nə proletariat həmrəyliyindən danışır. Əvəzində tarixi məkan, Avrasiya sivilizasiyası və təhlükəsizlik arxitekturası kimi anlayışlardan istifadə edir. Bu ideoloji çərçivəni açıq şəkildə formalaşdıran fiqurlardan biri rus ideoloqu Aleksandr Duqindir.

O, rus filosofu, siyasət nəzəriyyəçisi və neo-Eurasianizmin əsas nümayəndələrindən biridir. Onun ideologiyası liberalizmə, Qərb hegemonluğuna və post-SSRİ müstəqilliyinə qarşı çıxır. Özü “liberalizmi məğlub etmiş siyasi fəlsəfə” yaratmaq istədiyini ifadə edir. Duqinə bəzi Qərb mənbələrində “Putinin ideoloji beyni” deyilir, baxmayaraq ki, onun Putinə təsiri ilə bağlı ekspertlər arasında fərqli qiymətləndirmələr var.

Duqin Rusiyanın rəsmi diplomatiyasının açıq demədiyini ideoloji dillə ifadə edir. Onun tezislərindən biri belədir: “Post-sovet məkanı müstəqil dövlətlərin cəmi deyil; bu, Rusiyanın strateji nəzarəti bərpa etməli olduğu geosiyasi sahədir”.

 Bu, fəlsəfə deyil, müstəqilliyin açıq inkarıdır.

Duqin üçün əsas təhlükə NATO və ya Qərb deyil. Əsas təhlükə türk inteqrasiyasıdır. O, bunu gizlətmir və yazır ki, pantürkizm Avrasiyada ən təhlükəli geosiyasi layihələrdən biridir və Rusiyanın mərkəzində dayandığı kontinental birliyi birbaşa təhdid edir. Burada problem radikalizm, demokratiya və ya sabitlik deyil. Problem türklərin birlikdə hərəkət etməsidir.

Bu nöqtədə Duqinlə Putin arasındakı fərq aydın görünür. Duqin danışır, Putin isə tətbiq edir. Putin açıq demir ki, Orta Asiya dövlətləri müstəqil ola bilməz. O, daha səmərəli üsullara əl atır: iqtisadi asılılıq yaradır, miqrasiyanı təzyiq alətinə çevirir, enerji resurslarını təzyiq mexanizmi kimi istifadə edir və təhlükəsizlik ittifaqları vasitəsilə manevr sahəsini daraldır. Duqin imperiyanın ideoloji dilini formalaşdırır, Putin isə imperiyanın praktiki mexanizmini qurur. Üslub fərqlidir, istiqamət eynidir.

Tarix göstərir ki, rusların türklərə münasibətində mahiyyət yox, metod dəyişib. Çar Rusiyası hərbi işğalla nəzarət edirdi, bolşeviklər ideoloji parçalama ilə asılılıq yaradırdı, bugünkü Rusiya isə hibrid təzyiq vasitələri ilə strateji bağlılıq qurur. Məqsəd dəyişməyib, alətlər dəyişib.

Bu nöqtədə təkcə siyasi yox, daha dərin, demək olar ki, təbiət qanunu səviyyəsində bir qanunauyğunluq xatırlanmalıdır. Su çəkiləndə qarışqalar balıqları yeyir, su geri qayıdanda isə balıqlar qarışqaları udur. Bu fikir konkret bir müəllifə aid aforizm deyil. Bu, təbiətin öz dilidir. Burada məsələ kimin güclü olması deyil, kimin öz mühitində qalmasıdır. Qarışqa balığı ona görə yeyir ki, balıq öz suyundan çıxarılıb. Su geri qayıdan kimi iyerarxiya dərhal bərpa olunur.

Tarix də eyni məntiqlə işləyir. Xalqların gücü onların sayında və ya silahında yox, öz tarixi mühitində olub-olmamasındadır. Türk dünyasının taleyi bu baxımdan son dərəcə aydındır. Türklər parçalandıqda, ortaq siyasi və strateji mühit dağıldıqda, imperiyalar böyüyür. Bu boşluğu tarix boyu ən ardıcıl şəkildə dolduran güc isə Rusiya olub. Su çəkilir və balıq quruda qalır.

Türklər birləşməyə, koordinasiyaya və ortaq hərəkətə yaxınlaşdığı hər mərhələdə isə vəziyyət dəyişir. Tarixi mühit geri qayıdır. Balıq yenidən öz suyundadır. İmperiyanın narahatlığı da məhz bu anda başlayır. Rus ideoloqlarının pantürkizmi təhlükə adlandırması təsadüfi deyil. Onlar türklərin hərbi gücündən yox, bu mühitin geri qayıtmasından qorxurlar.

Bu məntiq qədim, amma son dərəcə rasional bir hikmətdə də ifadə olunub. Bir ata yeddi oğluna nəsihət edərkən əvvəlcə tək bir çubuğu sındırır, sonra yeddi çubuğu üst-üstə qoyur və oğullarından onları sındırmağı istəyir. Bu dəfə heç biri bacarmır. Çünki çubuqlar bir yerdə olduqda müqavimət mexaniki yox, struktur baxımından kəskin şəkildə artır. Bu, nağıl deyil, fizikanın sadə qanunudur.

Türk xalqlarının bugünkü vəziyyəti də bu misalla izah olunur. Ayrı-ayrılıqda hər bir türk dövləti imperiya təzyiqinə açıqdır. Birlikdə isə bu təzyiq heçə dönür. Məhz buna görə Rusiya türklərin gücündən yox, onların koordinasiyasından ehtiyat edir. Duqinin pantürkizmi “ən təhlükəli layihə” adlandırması da bu ehtiyatın ideoloji etirafıdır.

Tarixə geriyə baxanda bütün pərdələri kənara itələyən başqa bir qanunauyğunluq da görünür. Türklər parçalananda Rusiya böyüyür, türklər birləşəndə isə Rusiya kiçilir. XIX əsrdə Türküstan xanlıqları ayrı-ayrı qaldıqda Çar Rusiyası sürətlə genişləndi. XX əsrin əvvəlində türk dünyası parçalanmış vəziyyətdə olarkən Sovet imperiyası möhkəmləndi. Türklərin koordinasiyaya yaxınlaşdığı hər mərhələdə isə Moskvanın ritorikası sərtləşdi, narahatlığı artdı və refleksləri aqressivləşdi.

Nəticə diplomatik deyil, rasionaldır. Türk birliyi romantik ideal yox, özünü qoruma mexanizmidir. O, kiməsə qarşı yönəlmiş ekspansiya layihəsi deyil, subyekt kimi qalmağın yeganə yoludur. Rusiya bu birlikdən ehtiyat edirsə, deməli bu ehtiyat türk dünyası üçün təhlükə yox, yol xəritəsidir.

Bir daha deyirəm: türklər parçalananda Rusiya böyüyür, türklər birləşəndə isə Rusiya kiçilir. Tarix bunu sübut edib. Türk dünyası açıq şəkildə ortada olan Rusiya imperializmi təhlükəsinə adekvat cavab verməlidir.

Elbəyi Həsənli. Sürix

MİA.AZ