00:00 21 oktyabr 2026

Nadir şahdan bu günə: İran – Türkiyə – Səudiyyə Ərəbistanı üçbucağı

Nadir şahdan bu günə: İran – Türkiyə – Səudiyyə Ərəbistanı üçbucağı

SİYASƏT

12.01.2026, 08:47

Yaxın Şərqdə güc balansı dəyişir, ittifaqlar dağılır, yeniləri qurulur. Amma bir şey dəyişmir: məzhəb siyasəti hələ də geosiyasətin əsas silahıdır. İran, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı bu silahı fərqli cür istifadə etsələr də, eyni tarixi düyünün içindədirlər. Bu düyünü isə üç yüz il əvvəl bir türk hökümdarı – Nadir şah Əfşar açmağa cəhd etmişdi.

Nadir şah problemi hamıdan daha aydın görürdü: İran–Osmanlı qarşıdurmasının kökündə din yox idi. Kökdə məzhəbin dövlət ideologiyasına çevrilməsi dayanırdı. Ona görə də o, müharibəni qılıncla yox, strukturla bitirmək istədi.

Bu yanaşmanın təsadüfi olmadığını Nadir şahın Osmanlı sultanı I Mahmud-a ünvanladığı məktub açıq şəkildə göstərir. 1730-cu illərin ortalarında yazılmış həmin məktubda Nadir şah Osmanlıya açıq mesaj verirdi: İran–Osmanlı qarşıdurmasının kökündə din yox, məzhəbin siyasətə çevrilməsi dayanır.

Nadir şah Cəfəri məzhəbinin sünni İslamın beşinci hüquqi məktəbi kimi tanınmasını təklif edir və yazırdı ki, bu addım atılarsa, “müsəlman qanı daha məzhəb adı ilə axıdılmayacaq”. Bu, sadəcə dini çağırış deyildi. Bu, İran coğrafiyasını daimi müharibə məkanından çıxarmaq üçün hazırlanmış geosiyasi layihə idi.

Osmanlı bu təklifi qəbul etmədi. Çünki bu tanınma yalnız dini kompromis yox, İslam dünyasında siyasi nüfuzun paylaşılması demək idi. Beləliklə, Nadir şahın layihəsi kağız üzərində qaldı, məzhəb isə Yaxın Şərqin əsas silahlarından biri olaraq qalmağa davam etdi.

İran: məzhəbi gücə çevirmək

Bugünkü İran məhz bu yarımçıq qalan xəttin davamıdır. Teokratik sistem məzhəbi təkcə inanc yox, regional ekspansiya aləti kimi istifadə edir. Livan, İraq, Suriya, Yəmən — hər yerdə eyni mexanizm işləyir: məzhəb üzərindən legitimlik, legitimlik üzərindən təsir.

Bu model Nadir şahın qorxduğu ssenaridir: məzhəb siyasətə çevriləndə dövlət güclənmir, daxildən sərtləşir, xaricdə isə düşmən yaradır.

Səudiyyə Ərəbistanı: məzhəbi qorxu mexanizmi

Səudiyyə Ərəbistanı da məzhəbi dövlət dayağı kimi istifadə edir, amma fərqli formada. Burada məzhəb ekspansiya yox, status-kvonun qorunması üçündür. İran qorxusu Səudiyyə siyasətinin mərkəzində dayanır. Bu qorxu bir tərəfdən Tehranla qarşıdurma yaradır, digər tərəfdən isə Vaşinqton və regional tərəfdaşlarla ittifaqları möhkəmləndirir.

Son illərdə İranla münasibətlərin yumşaldılması isə prinsipial dönüş yox, taktiki fasilədir. Məzhəb hələ də oyundadır.

Türkiyə: Nadir şahın xəttinə ən yaxın model

Bu üçlükdə Türkiyə fərqli yerdə dayanır. Osmanlı dövründə sünni kimlik var idi, amma məzhəb heç vaxt total ideologiyaya çevrilmədi. Cümhuriyyət dövründə isə dövlət məzhəbi açıq şəkildə institusional çərçivəyə saldı.

Bu səbəbdən Türkiyə:

– İranla danışa bilir,

– Səudiyyə ilə əməkdaşlıq edə bilir,

– məzhəbi regional ekspansiyanın əsas alətinə çevirmir.

Bu, birbaşa Nadir şahın arzuladığı xəttə — məzhəbin neytrallaşdırılması ideyasına daha yaxındır.

Nəticə

Nadir şah uduzdu. Amma tarix göstərir ki, haqlı idi.

İran məzhəbi silaha çevirdi və regionu gərginliyə sürüklədi.

Səudiyyə məzhəblə özünü qorumağa çalışdı.

Türkiyə isə bütün ziddiyyətlərinə baxmayaraq, məzhəbi dövlətin yeganə dayağına çevirmədi.

Üç yüz il sonra Yaxın Şərq hələ də Nadir şahın verdiyi sualın içindədir:

Dövlət məzhəbi idarə etməlidir, yoxsa məzhəb dövləti?

Bu sual cavabsız qaldıqca, region nə sülh tapacaq, nə də sabitlik.

Elbəyi HƏSƏNLİ,

Sürix

MİA.AZ

Dİgər xəbərlər

\"Daha siyasətdən uzaq duracam, evdə pişik kimi oturacağam\" desə də, xeyri olmadı - Cəza aldı

Bugün, 00:10

"Daha siyasətdən uzaq duracam, evdə pişik kimi oturacağam" desə də, xeyri olmadı - Cəza aldı
Fransa getməyin! - XİN xəbərdarlıq yaydı

20.10.2026, 18:23

Fransa getməyin! - XİN xəbərdarlıq yaydı
Eldar Namazov Ramiz Mehdiyevlə məhkəmə üzləşməsindən danışdı: \"Dediklərimi təsdiq etdi\"

20.10.2026, 16:58

Eldar Namazov Ramiz Mehdiyevlə məhkəmə üzləşməsindən danışdı: "Dediklərimi təsdiq etdi"
Hikmət hacıyevlə İsveç səfiri müzakirə aparıb

20.10.2026, 16:57

Hikmət hacıyevlə İsveç səfiri müzakirə aparıb
Azərbaycanda KSM ekosisteminin inkişafı üçün QHT-lər və biznesin ortaq gözləntiləri

20.10.2026, 15:51

Azərbaycanda KSM ekosisteminin inkişafı üçün QHT-lər və biznesin ortaq gözləntiləri
Ermənistanın ikinci prezidenti barədə yeni qərar veriləcək

20.10.2026, 15:16

Ermənistanın ikinci prezidenti barədə yeni qərar veriləcək
Emin Milli Hikmət Hacıyevin qəbulunda olub: “Görüş zamanı...\" - FOTO

20.10.2026, 09:35

Emin Milli Hikmət Hacıyevin qəbulunda olub: “Görüş zamanı..." - FOTO
Tanju Özcan bəraət tələb etdi: \"Evdə suya və sabuna toxunmadan pişik kimi oturacağam\"

20.10.2026, 09:26

Tanju Özcan bəraət tələb etdi: "Evdə suya və sabuna toxunmadan pişik kimi oturacağam"
Türkiyədə deputatın oğlu həbs edildi - Milyonlarla avroluq ittiham var

20.10.2026, 09:21

Türkiyədə deputatın oğlu həbs edildi - Milyonlarla avroluq ittiham var
Kürəkəni həbs olunan nazir müavini istefaya göndərildi

19.10.2026, 19:06

Kürəkəni həbs olunan nazir müavini istefaya göndərildi
CHP-dən istefa verən bələdiyyə sədri AK Partiyaya keçir? - \"Gec belə qaldım\"

19.10.2026, 18:57

CHP-dən istefa verən bələdiyyə sədri AK Partiyaya keçir? - "Gec belə qaldım"
Dövlət əleyhinə açıq çağırışlar yayan 7 nəfər beynəlxalq axtarışa verildi - Baş Prokurorluq detalları açıqladı 

19.10.2026, 18:23

Dövlət əleyhinə açıq çağırışlar yayan 7 nəfər beynəlxalq axtarışa verildi - Baş Prokurorluq detalları açıqladı

SON XƏBƏRLƏR

BÜTÜN XƏBƏRLƏR