00:00 04 avqust 2026

MƏHƏMMƏD FÜZULİDƏ TÜRK ANLAYIŞI...

MƏHƏMMƏD FÜZULİDƏ TÜRK ANLAYIŞI...

YAZARLAR

12.10.2021, 21:34

ATİF İslam oğlu İSLAMZADƏ

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

e-mail: [email protected]

***

Böyük məfkurə və duyğu şairi,eyni zamanda böyük filosof və islam inancı daşıyıcısı M.Füzuli özünün türk, dilinin türk dili olduğunu zaman-zaman bəyan etməsilə diqqət çəkir:

Ey feyzrəsani ərəbi-türki-əcəm!

Qıldın ərəbi əfsəhi-əhli-aləm.

Etdin füsəhayi-əcəmi İsadəm,

Mən türkzəbandan iltifat eyləmə kəm (4, 202).

Bu rübaini kütləvi auditoriya üçün sadə şəkildə şərh edək:

(Ey, ərəbin, türkün, əcəmin bərəkət yetirəni (Allah-Təala). Ərəbi aləmin gözəl, aydın danışan insanı, əcəmi də İsa kimi gözəl, bəlağətli danışan söz sahibi etdin. Mən türk dillidən də iltifatını (lütfünü) əskik etmə).

M.Füzuli nəinki özünü türk adlandırır, eyni zamanda türk dilinin təəssübünü çəkərək öz doğma dili olaraq bu dildə ədəbiyyat yatarmağın vacibliyini də irəli sürür və bu mövqeyi farsdilli ədəbiyyata qarşı qoyur. Halbuki şairin istər ərəb, istər fars, istərsə də türk dilində yazdığı möhtəşəm əsərlər dillər əzbəridir. Eyni zamanda şairin hər üç dildə divanı vardır. Lakin Füzulinin soykökü nə olan tükənməz sevgisi və böyük Vətən anlayışı onu bu dilə biganə qalmağa qoymur. Şair bu barədə bir “qitə”sində yazır:

Ol səbəbdən farsi ləfzilə çoxdur nəzm, kim,

Nəzmi-nazik türk ləfzilə ikən düşvar olur.

Ləhceyi-türki qəbuli-nəzmi-tərkib etməyib,

Əksərən əlfazi namərbutu nahəmvar olur.

Məndə tövfiq olsa bu düşvarı asan eylərəm,

Növbahar olğac tikəndən bərgi – gül izhar olur (4, 190).

(Fars dilində yazılan poeziya örnəkləri ona görə çoxdur ki, türk dilində incə şeir yaratmaq çətindir. Çünki daha çox şairlik istedadı tələb edir. Elə bu səbəbdən də əlinə qələm alan bir çoxları türk ləhcəsinin tərkibinin şairə uyğunluğunu qəbul edə bilmədiyindən bu dildə rabitəsiz və dolaşıq sözlər söyləmişlər. Məndə uyğunluq olsa bu çətini asan edib bu dildə gözəl və incə nümunələr yaradaram. Necə ki, yeni bahar gələndə tikanların üstünü gül yarpaqları örtür ).

Füzulinin bu milli mövqeyi onun bir qitəsi ilə sona yetmir. Bütün Şərq və eləcə də dünya ədəbiyyatının mükəmməl abidəsi olan “Leyli və Məcnun”əsəri də məhz bu ardıcıl münasibətin məntiqi nəticəsi kimi meydana çıxmışdır. Şair özü bu barədə həmin əsərin “kitabın yazılmasının səbəbi” haqqındakı hissəsində məlumat vermişdir:

Leyli-Məcnun əcəmdə çoxdur,

Ətrakdə ol fəsanə yoxdur.

Təqrirə gətir bu dastanı,

Qıl tazə bu əski bustanı (5,13)

Beləliklə Füzuli Leyli və Məcnun əfsanəsinin fars dilində işlənmiş nümunələrinə işarə vurduqdan sonra ona bu əfsanəni türk dilində yazmaq təklifinin verildiyini diqqətə çatdırır. Çünki “ətrak” (türklər)də bu əfsanə doğma dildə işlənməmişdir. Şair bu qəmli dastanı yazmağın çətinliyini də gözə alır, lakin onu yazmaq qərarına gəldiyini, sanki əlinə düşən fürsəti dəyərləndirdiyini elan edir:

Gərçi bilirəm bu bir sitəmdir,

Təklifi bunun qəm üzrə qəmdir.

Əmma necə etmək olur ikrah?

Bir vaqeədir ki, düşdü nagah (5,14).

Füzulinin Azərbaycan dilində yazdığı bu əsəri “türk dilində yazılan əsər” adlandırması dilimizin türk dili olmasından xəbər verməklə bərabər eyni zamanda istər Nizami dövründə, istərsə də ondan sonrakı dövrlərdə gedən türklük mücadiləsinin təsadüfi hadisə olmamasını göstərir. Millət və ümmət məsələsini bir-birinə qarşı qoyan diletantlardan fərqli olaraq məhz Füzuli də mənəvi ustadı Nizami kimi, türk dilinin “geniş söz meydanı” tapmasının vacibliyindən bəhs açır və bu istiqamətdə gözəl ədəbi əsərlər yaradır. Biz eyni mahiyyətdən yanaşaraq ustad Nizaminin də türkcə divanının mövcudluğu ehtimalını irəli sürürük. Daha doğrusu, bu yönümdəki fərziyyələri təsdiq edirik. Ümmət və millət məsələsinə gəlincə, dərin təfəkkürlü görkəmli şəxsiyyətlər soykökü ilə inanc əxlaqını heç zaman bir-birinə qarşı qoymamış, əksinə təsdiq etmişlər. Elə bu baxımdan da Nizami də, Füzuli də həm böyük İslam əxlaqı daşıyan müdrik şəxsiyyətlər olmaqları ilə birlikdə eyni zamanda bir millətin övladı idilər və bunu inkar etmirdilər.

Mia.az

Dİgər xəbərlər

Tik-Tokda itirdiyimiz gələcək... Mətləb Salahov yazır...

31.07.2026, 18:01

Tik-Tokda itirdiyimiz gələcək... Mətləb Salahov yazır...
Geyim mədəniyyəti və insan haqqında yaranan ilk təəssürat... - Vahid Tağıyev yazır

30.07.2026, 19:46

Geyim mədəniyyəti və insan haqqında yaranan ilk təəssürat... - Vahid Tağıyev yazır
Rəqəmsal aqressiya, mənəvi aşınma: Biz hara gedirik? - Vahid Tağıyev yazır

24.07.2026, 13:20

Rəqəmsal aqressiya, mənəvi aşınma: Biz hara gedirik? - Vahid Tağıyev yazır
\"Aşsüzən media” və ya AZAL-ın dərəbəyliyi... - ELXAN ŞÜKÜRLÜ YAZIR

15.07.2026, 17:09

"Aşsüzən media” və ya AZAL-ın dərəbəyliyi... - ELXAN ŞÜKÜRLÜ YAZIR
\"Məmurlar əvvəl özləri üçün iqtisadi güc əldə edir, sonra onu ailə üzvlərinə ötürürlər\" - Pis nümunə dövləti zəiflədir...  

13.07.2026, 14:48

"Məmurlar əvvəl özləri üçün iqtisadi güc əldə edir, sonra onu ailə üzvlərinə ötürürlər" - Pis nümunə dövləti zəiflədir...  
ABŞ–İran müharibəsi: diplomatiya bitdi, risklər böyüdü - Professor yazır

09.07.2026, 14:08

ABŞ–İran müharibəsi: diplomatiya bitdi, risklər böyüdü - Professor yazır
Məcburi köçkün statusu ləğv olundu: bu şəxslərə 3 il hər ay müavinət ödəniləcək - DEPUTAT YAZIR 

30.06.2026, 19:02

Məcburi köçkün statusu ləğv olundu: bu şəxslərə 3 il hər ay müavinət ödəniləcək - DEPUTAT YAZIR

Beynəlxalq Bank, AccessBank, ExpressBank, Yelo Bank... - Osman Gündüz problem və yoxa çıxan pullardan yazır

25.06.2026, 12:49

Beynəlxalq Bank, AccessBank, ExpressBank, Yelo Bank... - Osman Gündüz problem və yoxa çıxan pullardan yazır
\"Onu ilk dəfə həbs olunduğum gecə gördüm, dedi,  “Gördün, torbanı necə tikdim?” - Jurnalist həbsdən yeni çıxan generaldan yazdı

25.06.2026, 12:41

"Onu ilk dəfə həbs olunduğum gecə gördüm, dedi,  “Gördün, torbanı necə tikdim?” - Jurnalist həbsdən yeni çıxan generaldan yazdı
Bakıda tezliklə dəyişkən iş qrafiki... - Vüqar Bayramov yazır

11.06.2026, 09:28

Bakıda tezliklə dəyişkən iş qrafiki... - Vüqar Bayramov yazır
Həmin o parazit öz mənfəətini güdüb, rahatca işləyəcək, amma...

04.06.2026, 10:47

Həmin o parazit öz mənfəətini güdüb, rahatca işləyəcək, amma...
\"Reallıqları görmədən tənqid axınına qoşulmaq doğru deyil\" - Vahid Tağıyev yazır

31.05.2026, 18:24

"Reallıqları görmədən tənqid axınına qoşulmaq doğru deyil" - Vahid Tağıyev yazır

SON XƏBƏRLƏR

BÜTÜN XƏBƏRLƏR