- Bu mühit bilavasitə insanların öz hüquqları ilə bağlı məsələyə münasibətinin ortaya qoyulması ilə bağlıdır. Məncə, bütün məsələlərdə axtarmaq lazımdır ki, qəbul olunan qərarların ciddiyyəti və hüquqa uyğunluğu nədir. İlk növbədə, bu qərar Konstitusiyaya, "Deputat statusu haqqında" Qanuna ziddir. Bunun qəbuledilmə proseduru, ümumiyyətlə, deputatların aşağılanması məqsədi ilə düşünülüb. Çünki məlumat veriləndə deyildi ki, bu, vəzifəsindən asılı olmayaraq, bütün şəxslərə şamil edilir. Milli Məclisin süpürgəçisi, yeməkxana işçisi, mühafizəçisi, aparat işçiləri və deputatlar... Bu düşüncə millət vəkilinə bir aparat işçisi nəzərində baxılmasından irəli gəlir. Yəni, millət vəkilini aşağılamaq məqsədi ilə qəsdən belə bir qərar veriblər. Ona görə də mən buna qarşı çıxdım.
- Amma digər həmkarlarınız bu qadağanı normal qəbul elədilər...
- İnsanlar özlərinin şəxsiyyətinə hörmət elədiyini göstərmək üçün məsələyə münasibəti açıq şəkildə ortaya qoymalıdırlar. Bilirəm ki, millət vəkillərinin böyük əksəriyyəti bundan narazıdır. Amma bəziləri düşünür ki, bu qərar yuxarıdan verilib və ona görə də bununla razılaşırlar. Ancaq mən, tam məsuliyyətimlə deyirəm, bu qərarı verənlər bilməlidirlər ki, bu, birbaşa Prezidentin əleyhinədir.
Bu qadağanı Milli Təhlükəsizlik və Müdafiə nazirliklərində tətbiq eləmək olardı. Amma Milli Məclis ölkə-nin simasıdır, ölkənin demokratikliyinin bir görüntüsüdür. Milli Məclisdə belə bir qaydanın tətbiqi birba-şa Konstitusiyaya hörmətsizlikdir. Əgər bu, ölkə təhlükəsizliyi üçün ciddi problemdirsə, Milli Məclisin deputatına bu barədə məlumat verilməlidir. Ən azı, qapalı toplantıda elan olunmalıdır ki, belə bir təhlükə var, sizin razılıq verməyinizi istəyirik. Amma "Biz qərar veririk, buna tabe olmalısan",- demək, insanları axmaq yerinə qoymaqdan başqa bir şey deyil. Ona görə də buna etiraz eləmək vacib idi.
- Qərar elan olunanda həm də bildirdilər ki, analoji qaydalar başqa ölkələrdə də tətbiq edilir.
- Mən də başqa bir nümunə gətirim. Türkiyə parlamentində PKK-nı dəstəkləyən terrorçu millət vəkilləri var. Terrorçunun olduğu bir parlamentdə bunu tətbiq eləmirlər, amma Azərbaycanda millət vəkilinə terrorçudan da pis baxış ortaya qoyulur. Ona görə də bu məsələyə etiraz elədik.
Məclisə gedəndə bu qərarla bağlı yazılı sənəd tələb edəcəyəm. Həmin qərarı alıb, ondan məhkəməyə şikayət etməyi düşünürüm. Çünki bunun millət vəkilinə şamil edilməsinin heç bir etik tərəfi yoxdur. Ki-min bu məsələyə münasibəti necədir, ona da sayğı ilə yanaşıram. Amma şəxsən mən, belə məsələlər-də sözümü deməyi özüm üçün mənəvi borc sayıram.
- Deyirsiniz ki, belə bir qərar verməklə millət vəkillərini aşağılamaq məqsədi güdürlər. Sizcə, kim və nə-yə görə belə bir məqsəd güdür?
- Çünki qanunverici orqanın səlahiyyətinin olmamasını göstərmək Azərbaycan bürokratiyası üçün vacib amil sayılır. Yəni, demək istəyirlər ki, bütün məsələlər bizlikdir, Azərbaycanda Milli Məclis, millət vəkili heç bir dəyər ifadə eləmir, onun qəbul elədiyi qərarlar mənasız olduğuna görə onun əvəzindən qərarı biz veririk. Bax, bu gün bürokratiya bu düşüncədədir. Əgər belə getsə, sabah Milli Məclisin bərbəri deyəcək ki, bu saç düzümü ilə bura gəlmə, İşlər İdarəsi tələb edəcək ki, bu kostyumu geyinmə və s.
Bir də ki, qəbul olunan qərar seçici ilə informasiya mübadiləsi hüququnu pozur. Kimsə fəaliyyət göstərmir, yazı yazmır, fikir bildirmirsə, onu hamı ilə eyniləşdirmək olmaz. Axı, bu, eyni zamanda Milli Məclisin imicidir. Heç olmasa, 15-20 millət vəkilinin aktiv fəaliyyətinə görə, ümumilikdə Milli Məclisə qarşı hörmət yaranır. Bunların heç biri nəzərə alınmadan belə bir addımın atılması o deməkdir ki, Milli Məclisin əhəmiyyətsizliyi ancaq bu formada göstərilir. Kənardan məsxərəyə qoymaq üçün belə bir qərar verirlər ki, deputatlara lağ eləyib desinlər ki, sizin əvəzinizdən qərar verirlər, nə deyilsə, onu da eləməlisiniz. Biz isə öz mövqeyimizi ortaya qoymaqla demək istəyirik ki, hər adamı bu səviyyəsiz addımla razılaşdırmaq olmaz.
- Sizcə, təhlükəsizliklə bağlı irəli sürülən arqumentlərin əsası varmı?
- Ölkə təhlükəsizliyi üçün belə bir problem varsa, açıqlansın, biz də bunu nəzərə alaq. Əgər belə bir təh-lükə varsa, ölkəyə gətirilən telefonlar yığışdırılmalıdır.
Amerika Konqerssində insanlar gəlib müzakirələri dinləyir, istədikləri telefonla şəkil çəkirlər. Əgər infor-masiya sızması təhlükədirsə, onda Milli Məclisin bütün pəncərələrini kərpiclə hörmək lazımdır. Çünki kosmik kəşfiyyat şüşədən də istənilən informasiyanı dinləyə bilir. İndi bu ehtimala görə Milli Məclisi qa-palı qəsrə çevrimək lazımdır? Onsuz da bu gün Milli Məclisdə "ağlar", "qaralar" prinsipi var. Vəzifəli şəxslər özlərini deputatlara tay tutmağı şəxsiyyətlərinə sığışdırmayıb ayrı qapıdan keçirlər, deputatlar isə aparat işçiləri ilə eyni qapıdan daxil olurlar. Yəni, bu aşğılanma onsuz da var idi, amma bunu indiki formada cəmiyyətə də nümayiş etdirmək doğru deyildi. Bu, Milli Məclisə, eyni zamanda Azərbaycan dövlətçiliyinə hörmətsizlikdir. Parlamentin nüfuzunun aşağı düşməsi isə dövlətçiliyin hansı vəziyyətdə olmasının göstəricilərindən biridir.
- Azərbaycanda məhkəmələrin hansı prinsiplərlə işlədiyini bildiyiniz halda, ölkə bürokratiyasının qəra-rından şikayət vermək istəyirsiz. Sizcə, bu yolda uğur əldə edə bilərsiniz?
- Burada söhbət imicdən gedir, telefon götürməmək də olar. Mən buna hüquqi deyil, siyasi xarakterli addım kimi baxıram. Əgər bu məsələ ilə bağlı tövsiyə xarakterli bir müraciət olsaydı, normal yanaşardım. Amma bunun qadağa formasında ortaya qoyulması, hamıya da direktiv olaraq çatdırılması hüquqa ziddir. Ona görə də bununla barışmıram.
Məsələyə yanaşmam da hüquqi yanaşmadan daha çox siyasi yanaşmadır. Bu, Azərbaycanda informasiya azadlığının məhdudlaşması deməkdir. Özü də bu azadlığın Milli Məclisdə məhdudlaşdırılmasının heç bir əsası yoxdur. Təsəvvür edin ki, bu qərar nə qədər insan üçün problem yaradır.
- Fazil bəy, təkcə bu məsələ deyil, son dövrlər qəbul olunan qərarların əksəriyyəti bu şəkildə gündəmə gətirilir, müzakirə olunmadan, ictimai rəy nəzərə alınmadan qəbul olunur. Özü də bu qərarların əksəriy-yəti mürtəce xarakter daşıyır. Sanki ölkədə yuxarıdan aşağıya doğru bir avtoritar qərar vermək tenden-siyasi formalaşıb. Bunu nə ilə əlaqələndirirsiniz?
- Sadəcə olaraq, bürokratik mexanizmlər sədaqət göstərmək üçün hüququ adlamağa, hüququ pozmağa daha çox üstünlük verirlər. Halbuki hüquqa əməl eləməklə Prezidentə daha çox sədaqət göstərmək imkanı var. Əgər bunu eləmirsinizsə, sədaqəti başqa formada diqqətə çatdırmağın mənası yoxdur.
Bu günlərdə bir qanun qəbul olundu. Mən də etiraz elədim ki, bu, Konstitusiyaya ziddir. Təəssüf ki, bizdə mətbuat da Milli Məclisin günündədir. Çünki mətbuat ona verilən direktivlərdən kənar heç bir mövzuya diqqət yetirmir.
Mən çıxış elədim ki, Ombudsmanın maaşının qaldırılmasının tərəfdarıyam. Amma Ombudsmanın maa-şının qaldırılması dekabr ayının 1-dən qüvvəyə mindi. Bu, Konstitusiya qanunu olaraq, ikinci dəfə altı ay-dan sonra səsə qoyulmalıdı. Altı aydan sonra səsə qoyulacaq məsələ dekabrın 1-dən qüvvəyə minir. Mən irad bildirəndə, dedilər ki, dekabrın 1-dən verilməyəcək, gözləmə mövqeyi tutulacaq, qəbul olunsa, veriləcək. Büdcədə, maliyyə hesabatında belə şeymi olar? Qanun qəbul olunmamış, büdcədə altı ayın pulunu saxlayıb gözləyəcəklər ki, qəbul olunsun, altı ayın pulunu birdən verəcəyik? Hamı da başa düşdü ki, bu, Konstitusiyaya ziddir, amma qanunun leyhinə səs verdilər. Çox təəssüf ki, mətbuat bu məsələyə də diqqət yetirmədi. Yəni, fundamental problemlərə münasibət məsələsində prinsipiallıq göstərilmir.
- İllərdir ki, ölkədə islahatların aparılmasının zəruriliyini qeyd edirsiniz. Amma həm hakimiyyətin, həm cəmiyyətin, həm də müxalifətin hazırkı yanaşması göstərir ki, islahatlar da vəziyyəti dəyişməyəcək.
- Bu, bir günün tələbi deyil və bu kimi məsələlərə kompleks yanaşmaq lazımdır.
Mən bir məsələyə də toxunmaq istəyirəm. Azərbaycan təqvimində 20 Yanvar gəlir. Yazılıb ki, Milli Matəm Günü. Bu, bizim düşüncəmizdir. Yaponiyada o qədər faciələr baş verib, amma yapon təqvimində Matəm Günü kimi xüsusi bir qeyd yoxdur. Yəni, bu, bütövlükdə cəmiyyətimizlə bağlı məsələdir. Sən nəyin matəmini saxlayırsan? Ona qalsa, Qarabağın itkisi bir matəm, Demokratik Cümhuriyyətin çöküşü də bir matəm olmalıdır. Hansı tarixdə çoxlu insanımız öldürülübsə, həmin günü Matəm Günü elan etməliyik?
Hüququn, yaxud nəyinsə dəyişdirilməsində çevikliyimiz gözlənilən deyil. Biz həmişə gecikmiş reaksiya veririk. Bu gün sabaha hazırlıqsız bir xalqıq. Sabah müharibə aparacaq xalqın hamısı aran zonasına yer-ləşdirilib, atılan bir topa ərazidə bir adam tapa bilməyəcəksiniz. Ancaq ölkənin təbii səngərlərini düzəlt-mək, əsas qüvvəni, insanları dağlarda yerləşdirmək lazımdır ki, ölkənin müstəqilliyi təhlükə altında olan-da onu qorumaq üçün manevr imkanları olsun.
Bu gün Bakıda minlərlə binalar tikilir. Araşdırın, görün, hansının altında sığınacaqlar var. Sabah hava hücumu olsa, onun qarşısında necə durulacaq?
Almaniya müharibə aparmır, amma orda bizimki kimi evlərin altında bar yox, sığınacaqlar yaradırlar.
- Qeyd etdiklərinizi səlahiyyət sahibi olan hakimiyyət həyata keçirməlidir. Burada cəmiyyətin nə suçu var ki?
- Bunlara təkcə hakimiyyətin boyunundakı iş kimi baxılmamalıdır. Hakimiyyət bu gün özü müəyyən edir ki, indiki mərhələdə nə vacibdir. Yolların çəkilişi vacibdir, neft gəlirlərinin müəyyən sahələrə, məsələn, müdafiə sənayesinə qoyulması vacibdir və s. Yəni, hakimiyyət prioriteti heç kimlə məsləhətləşmədən müəyyən edib. Onun düşüncəsi, strateji baxışı öz qərarlarında əks olunur. Bunların yanlışları da var, doğruları da. Bu, başqa məsələdir.

Amma cəmiyyətin hadisələrə verdiyi reaksiyalarda bunu görmürsən. Məsələn, kim, nə zaman elliklə ayağa qalxıb dedi ki, biz, Bakı ətrafındakı qaçqın şəhərciyində yox, Gədəbəydə yerləşmək istəyirik? Bu gün sən, səfalı bir yerdə strateji mövqeləri qoruma anlayışı ilə hərəkət eləməyən toplumu da görürsən. Ona görə də hökumət passiv bir cəmiyyətə bundan artıq heç nə təklif eləməyəcək.

Bu gün hakimiyyətin siyasəti cəmiyyətin durumuna uyğundur. Elementar məsələlərdə belə aktivlik nümayiş etdirməyən cəmiyyətin hökumətə təsir etmək imkanı olmur. Bu gün hökumətin qəbul elədiyi qərarlar bürokratik ağılın məhsuludur. Mən, fikrimi Milli Məclisin tribunasından deyirəm, o, beş dəqiqəlik çıxış da geri qayıdır.
Müxalifətin özündə də həmin düşüncə tərzidir. Heç kim dialoqa gedib ən yaxşı mövqeyin ortaya çıxma-sını istəmir. Hər kəs öz sözünün hakimi olmağa çalışır. Çox təəssüf ki, Azərbaycanda cəmiyyətdə də, müxalifətdə də, hakimiyyətdə də bu düşüncə tərzi hökm sürür. Bu düşüncə tərzi dəyişmədikcə, doğru qərarlar verə bilməyəcəyik. Azərbaycan yeni bir işğal təhlükəsi ilə qarşılaşsa, bu düşüncə tərzi ilə hər şeyi itirə bilərik. Mən hiss edirəm ki, buna doğru gedilir. Çünki Rusiyadan asılılığımız daha çox müşahidə edilir. Belə getsə, Azərbaycan əvvəllər olduğu kimi, yenə də yazıq, miskin, hazırlıqsız bir xalq kimi yaxa-lanacaq.