TÜRK DÖVLƏTLƏRİ SUPER GÜCLƏRİN HƏDƏF OXUNDA: Pekinin növbəti 5 illik planı, Moskvanın gizli "badalağı" və... - TƏHLİL
12-04-2021 [10:00]
Gürşad Zorlu,
professor
Habertürk.com
****
Soyuq savaşdan sonra Qərb, xüsusiylə ABŞ üçün geostrateji önəmini artıran Orta Asiya bölgəsi Rusiyanın toparlanması və Çinin təsirinin artırmasıyla yeni "savaş meydanı"a çevrilib.
Moskvanın bölgəyə yönəlik etirazı və Şərqi Türkistan məsələsində Çinin ağılalmaz siyasəti bir az da bu tarazlığın durumu baxımından təhlil olunmalıdır.
Baxın, Çin 11 martda 14-cü "Beş illik inkişaf planı"nı açıqladı.
Planın diqqətçəkən ən acib bəndlərindən biri də enerji təhlükəsizliyi və yerli istehsalın payının artırılmasıdır. 2025-ci ilə qədər yanacaq qalığının 20 faizə endirilməsi və 2060-da isə sıfıra çəkilməsi hədəflənb. Bundan əlavə, fərqlı iqtiqamətlərdə mövcud boru xətlərinin şaxələndirilməsi də planda ön sıraya çəkilib. Çünki Çinin qaz ehtiyacı 2024-də 50 faiz, 2035-də isə bunun təxminən iki qatına çıxması gözlənilir.
Məhz bu baxımından Orta Asiyadakı Türk dövlətləri - Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistan strateji önəm qazanıblar. Mövcud 3 boru xəttini diqqətə alarsaq, Çinə görə Qırğızıstan və Tacikistan da nəqliyyat təhlükəsizliyində kritik qaz ixracatçısı bir mövqeyindədirlər.
Diqqət etsək, Çinin qaz idxalının 45 faizi xaricdən və bunun 1/3-i Orta Asiyanın Türk dövlətlərinin boru xətti ilə həyata keçirilir. Geri qalan isə böyük ölçüdə sıxlaşdırılmış qaz və ayrıca Rusiya’dan 3 faiz səviyəsində idxal edilir.
Çinin bu qazı böyük ölçüdə bugünkü Şərqi Türkistan üzərindən geçərək ölkənin fərqlı yerlərinə çatmadığını düşündükdə, Uyğur türkləri ilə bağlı məsələ həm Çin, həm də söhbəti gedən tədarükçü ölkələr üçün daha həssas nöqtə olduğu anlaşılırr. Hər nə qədər Çin ölkənin şərq hissəsində yeni bir xətt, ya da sıxlaşdırılmış qazla (maye qaz- red) idxalı şaxələndirmək istəsə də, bunun maliyyə və nəqliyyat daşınmaları baxımından Orta Asiya xətti ilə rəqabət etməsi çox çətindir.
Burada xüsusi ilə Qərbin sanskiyalarının təsiri ilə dənizdən daşınmalarla bağlı hissəsi də artacaqdır.
Digər önəmli məsələ Çinin Rusiyadan qaz idxalını artırma marağıdır. Ancaq Rusiyanın da digər ölkələrin ixrac xətləri üzərində də təsiri var. Misal olaraq, Rusiya 2018-ci ildə Türkmənistandan qaz alışını azaltdıqdan sonra Çin tək alternativ olaraq meydanda idi. Ancaq sonra Rusiya qaz alışını yenidən bərpa etdi. Bu isə onu göstərir ki, Çinin enerji müstəqilliyini Rusiyanın seçimi üzərində bəlli bir nöqtəyə daşıması mümkünsüz və gözlənilən deyil...
Çinin Orta Asiya Türk dövlətlərindən qaz almasının qarşısında isə iki müəyyənedici hal olacaq.
Birincisi, bu ölkələrin istehsal gücüdür. Belə ki, Qazaxıstan və Özbəkistanın öz daxili təlabatını da nəzərə alaraq faizi endirmələri mümkündür. Bu səbəblə istehsal məsələsində sərmayə qoyulması əllərini quvvətləndirəcək.
İkincisi, bu ölkələrin enerji ixracını şaxələndirmə problemləri var. Digər yandan, Rusiya və Çin arasında sıxışan Orta Asiya ölkələrinin orta ve uzun vadədə ciddi təhlükəsizlik sıxıntılarını da unutmayaq.
Məhz bu səbəblərlə super güc mübarizəsində Orta Asiya/Xəzər xətti (Türk dünyası) ciddi bir cazibə və açar rolu oynaya bilər.
Tərcümə MİA.AZ-a məxsusdur.
SON XƏBƏRLƏR
Quba rayonunda səkkiz nəfər qidadan zəhərlənib
“Sabah” “Araz-Naxçıvan”ı 4 qolla məğlub etdi
Kinli 4 bürc: onları nədən çox qəzəblənirlər?
Deputat köməkçisi vəzifədən çıxarıldı - Səbəb
Tibb Universiteti 536 min manatı hara xərcləyəcək? - Rektorun yeni tenderi müzakirə yaradıb
Sabah hava necə olacaq? - Proqnoz
Partiya sədri: "Məncə, bu ssenari cəlbedicidir və..." - "Vensin Azərbaycana səfəri ölkəmizin dünya siyasətində..."
Qoy, “Qarabağ” “Neftçi” ilə oyuna özü çıxmasın və texniki məğlubiyyət alsın! - Olmazmı?
Keçmiş deputata vəzifə verildi
"Yaradıcı süni intellekt: hər kəsin kitabı" (150 sual – 150 cavab) - Professor yazır
Leyla Əliyeva və Alena Əliyeva Gəncədə - FOTOLAR (Yenilənib)
Masallı sakini 9 kq narkotiklə tutulub
Qarabağ əlili "Azəriqaz"ı məhkəmədə uddu, SOS verdi - "Məhkəmə qanunsuz qərarı ləğv etdi, mən işimə bərpa olundum"
ABŞ vitse-prezidenti Bakıya gəlir
Bu gün sizi nə gözləyir? - BÜRCLƏR
Beynəlxalq Bank “Bank BTB”ni "ələ keçirir"
Daha dörd nəfər qazdan zəhərləndi
Xarici İşlər Nazirliyində yeni təyinat olub
“Turan-Tovuz” ona xor baxan azarkeşinə necə dərs verdi? - Doğma stadion üçün qəribsəmə zamanıdı
İcra başçısı aparıcı olan həyat yoldaşı barədə tez-tez niyə paylaşım edir? - FOTOLAR
General-leytenant təqaüdə göndərilib
Bəzi bölgələrdə güclü külək əsəcək - Xəbərdarlıq
Tural Həsənliyə vəzifə verildi - Kamran Əliyev yeni əmr imzaladı
Salyanda yeniyetmə qız qızdırmadan ölüb
Şəmkirdə 30 yaşlı kişi 69 yaşlı qadını öldürüb
Sabiq deputat: "Saleh Məmmədov əlinin altında xeyli sayda reket jurnalist saxlayırdı" - "Onun saat kolleksiyasının dəyəri bir neçə milyon dollardır"
AFN.az-ın 14 yaşı tamam olur
Sabah hava necə olacaq? - Proqnoz
Ceyhun Bayramov Pakistan XİN başçısına zəng edib
Allahşükür Paşazadə Vatikana gedir
Azərbaycan neftinin qiyməti 71 dollara qalxdı
“İmişli”nin xəbəri var ki, çay içəndən sonra qaçıb haraya gedirik?
“Turan” əhəmiyyətli qələbə qazandı - Kubok oyunlarında gərgin intriqa havası başlayır
Bu gün sizi nə gözləyir? - BÜRCLƏR
Qəbələdə "Qış nağılı" II Beynəlxalq Musiqi Festivalının açılışı olub
"Qalatasaray" 30 milyon avroya satdığı futbolçunu geri qaytardı
Sabiq səfirlə bağlı istintaq başlayıb - London polisi diplomatın evində axtarış aparıb
İordaniya Kralı Türkiyəyə gəlir
Ankarada polis öldürülüb - Döyülərək...