Kəbutər Hakverdi,

Xüsusi olaraq Mia.az üçün

***

Çingiz Abdullayev Ramiz Mehdiyevden roman yazacağını bəyan edib. Ramzi Mehdiyev olayı təbii ölkədaxili tarixi hadisədir və sevimli yazıçım Çingiz Abdullayev qədər təcrübəm və istedadım olasydı, bu fürsəti mən də qaçırmazdım.

Amma bir məsələ var ki, nə 20 Yanvar Bakı qətliamı, nə Topxana olayları, nə Qarabağ hadisələri və 30 illik işğal, nə Aprel döyüşləri, nə də 44 günlük Zəfər Savaşı Ramiz Mehdiyev  olayından kiçik ( bu kəlməyə görə bütün Azərbaycan xalqından üzür istəyirəm) hadisə olmasa da başda Çingiz Abdullayev olmaqla heç bir yazıçımız bu tip  bəyanatlar  vermədi. Əksinə inadla susdular.  

Ötən məqaləmizdə  məhz bu susqunluğu yazmışdıq.  

Ulduzu sönmüş siyasi fiqurun evindən 17 milyon dollar tapılır və bununla bağlı ictimai nüfuza malik yazıçının reaksiyası gecikmir.

Çingiz Abdullayev təkcə yazışı deyil, beynəlxalq tanınmış sima, mədəniyyət elitasının nümayəndəsidir.  O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyindəki vəzifəsinə görə həm  ictimai nüfuz və simvolik kapital kimi bir yük də daşıyır. Belə fiqurların açıqlamaları isə daha çox ictimai-psixoloji mesaj kimi qəbul edilir. Alt qatında ya sistemə sadiqlik göstərmək, ya da reputasiyanı qorumaq cəhdi durur...

 36 illik acısı və şirini ilə zəngin bir tarixi aşamada susan yazar  anıden  sükutu pozur.  Onun  bəzi  əsərlərində Qarabağ müharibəsi, post-sovet xaosu, 90-cı illərin siyasi qarışıqlığı fon kimi yer alır. Lakin hadisələr  daha çox siyasi-dedektiv süjetin içində təqdim olunur. Qarabağ mövzusu əsasən beynəlxalq siyasət, silah ticarəti, xüsusi xidmət orqanları kontekstində verilir.

Müstəqillik dövrü və siyasi proseslər, dövlət çevrilişləri, oliqarx sistemləri, enerji siyasəti, beynəlxalq kəşfiyyat şəbəkələri, regionda güc balansı kimi mövzular da yer alır. Lakin bunların heç biri tariximizin son 36 illik dövrünü milli yaddaş konteksindən işıqlandırılmır. Bu mövzuda yazarımız  əsasən publisistik çıxışlarda və müsahibələrdə mövqeyini bildirib. Çingiz Abdullayev tarixi-analitik epopeya yazarı deyil, bəli,  geosiyasi triller müəllifidir.

Abdullayevin yazıları daha çox mexanizm,  Azərbaycan oxucusunun tələbi isə  ruhun sarsıntısıdır. Ölkənin taleyi ilə bağlı ağır dövrlərdən keçmiş bir cəmiyyət, 36 illik siyasi travma, Qarabağ, 90-cı illər, susdurulmuş həqiqətlər… susqunluqla müşahidə olunur  və belə bir fonda Çingiz Abdullayev (bu imza ədəbi elita içərisində qırmızı hərflərlə yazılır) artıq ifşa olunmuş  siyasi fiqur haqqında kitab yaza biləcəyini bəyan edir. Təbii olaraq bu açıqlama  etik və mənəvi sual doğurur. Yazıçının  istədiyi şəxs haqqında yaza bilməsi  ədəbiyyatın azadlıq prinsipidir. Amma…

Mövqe və məsuliyyət tərəfinə gəlincə cəmiyyətin yazıçını sadəcə müəllif kimi yox, mənəvi fiqur kimi də gördüyü məlumdur. Xüsusilə də milli travmalar yaşamış ölkədə.

O zaman sual yaranır: Bu kitab nəyə xidmət edəcək?

Çünki yazmaq azadlıqdırsa, təsir də güçlüdür-cəmiyyətin şuuraltına işləyir, daxili konflikt yaradır.  

Hər yazıçı istədiyi mövzu haqqında yaza bilər. Bu, ədəbiyyatın fundamental prinsipidir. Lakin məşhur yazıçı artıq təkcə fərdi yaradıcılıq subyekti deyil, həm də ictimai rəy formalaşdıran fiqurdur. Çingiz Abdullayev sıravi müəllif deyil. O, beynəlxalq səviyyədə tanınan, geniş oxucu auditoriyası olan bir yazıçıdır. Belə bir müəllifin seçdiyi mövzu artıq şəxsi seçim olmaqla yanaşı, ictimai siqnal daşıyır.

Bu siqnalı: tənqidi araşdırma, tarixi üzləşmə,  imic narrativi kimi də qəbul edə bilər. Məhz bu qeyri-müəyyənlik narahatlıq yaradır. Çüki fiqur yox, zaman həssasdır. 

Ramiz Mehdiyev uzun illər dövlət aparatında yüksək mövqedə olmuş siyasi fiqurdur və hazırda barəsində ağır ittihamların müzakirə olunduğu ictimai mühit mövcuddur. Bu fakt özü-özlüyündə mövzunu həssas edir burası da məlum. Yəni kitab yazılacaqsa iki fiqur arasında balans qorunur. Burada əsas məsələ şəxs- yazan və yazılan deyil.

Əsas məsələ 36 illik dövlətçilik tarixidir - Qarabağ münaqişəsi, 90-cı illərin xaosu, sistem quruculuğu, ideoloji formalaşma, mərkəzləşmiş idarəçilik modeli. Belə bir fon üzərində yazılan kitab (Çingiz Abdullayevin bu nöqtədən qaçışı yoxdur) tarixi aydınlaşdıra da bilər, həmin tarixi  yaddaşı estetikləşdirə də bilər. Ədəbiyyatın  funksiyalarından biri sənədlərə əsaslanıb müxtəlif tərəflərin mövqeyini təqdim etməklə məsuliyyət bölgüsünü göstərərək oxucuya nəticə çıxarma imkanı verən izahlı-analitikadırsa, digəri də fiquru insaniləşdirib konteksti yumşaltmaqla sistem məsuliyyətini fərdi xarakter hekayəsinə çevirməklə  normallaşdırmaqdır.

Maraqlıdır Çingiz Abdullayev hansı istiqamət seçiləcək?  

Məşhur yazıçı üçün “Ramiz Mehdiyev” mövzusu göydəndüşmə milli mövzu olmaqla yanaşı ciddi reputasiya riski də daşıya bilər-etibarının zədələnməsi təhlükəsi yaranar, ictimai imici düşər.  

Əslində, Çingiz Abdullayev siyasi triller janrında yazdığı, əsərlərində güc strukturları, kəşfiyyat, geosiyasi oyunlar mühüm yer tutduğu üçün Ramziz Mehdiyev siyasi hadisəsi  onun estetik sahəsinə yad deyil. Lakin burada problem janrda  deyil, tariximizin siyasi mərhələsindədir.

Elita daxili transformsiya və cəmiyyətdə toxunulmazlıq mifinin sındırılması reaksiyası doğuran  hadisənin Çingiz Abdullayev qələmi ilə xalqın yaddaçına nəql edilməsi məsələsi ünlü bir yazarın təkcə  bir kitab yazmaq  məsələsi deyil. Bu, ədəbiyyatın ictimai rolunun müzakirəsidir. Çingiz Abdullayevin belə bir kitab yazmaq niyyəti onun hüququdur. Lakin məşhur yazıçının hüququ ilə ictimai məsuliyyəti eyni ölçüdə deyil və  36 illik tarixi yaşamış Azərbaycan xalqının yazıçıısının hüquq və   məsuliyyətinin ölçüsü ilə heç deyil.

Əgər kitab faktoloji balansı qoruyacaqsa, müxtəlif mövqeləri təqdim edəcəksə, 36 ilin tarixi kontekstini açacaqsa,  o zaman bu, ədəbiyyatın xalq qarşısında xidməti olacaqdır.

Yox, əgər kitab şəxsi portreti sistem məsuliyyətindən ayıracaqsa, zamanın ağrısını yumşaldacaqsa, yaddaşı fərdiləşdirərək struktur problemləri kölgədə qoyacaqsa, o zaman zərər görən milli yaddaşımız olacaqdır. Ədəbiyyatın gücü obraz yaratmaqdır. Bu güc və bu gücün  tarix qarşısında məsuliyyəti isə  həqiqəti kölgədə qoymamaqdır.  Bizim üçün Çingiz Abdullayevin Ramiz Mehdiyev haqqında kitab yaza biləcəyi ilə bağlı açıqlaması sadəcə ədəbi planlarından danışması  deyil. Bu, tarixin hansı tərəfdən yazılacağına dair siqnaldır. Hardan bilirik? 36 illik susqunluqdan. Məsələ bir yazıçının yaradıcılıq azadlığı deyil. Məsələ 36 illik siyasi yaddaşın kim tərəfindən və hansı tonla kodlaşdırılacağıdır.

Uzun illər dövlət aparatının mərkəzində olmuş bir fiqur haqqında kitab yazmaq  neytral akt da deyil. Çünki belə fiqurlar fərdi deyil — struktur simvollardır. Onlar qərar mexanizmlərinin, ideoloji nəzarətin,  kadr siyasətinin,  informasiya axınının simvoludur.

Belə bir simvolu bədii portretə çevirmək, onu insaniləşdirmək, dramatik fiqura salmaq — siyasi məsuliyyəti emosional estetikaya çevirmək riskini daşıyır ki, Çingiz Abdullayev də məhz bu nöqtəni yaxalamış - Ədəbiyyatın manipulyativ potensialının yaşıl zonasını.

Çünki bədii mətnin  faktı emosiyaya çevirmək gücü var, emosional bağ isə siyasi məsafəni azaldır. Əgər oxucu bir fiquru dramatik obraz kimi qəbul edirsə, onun siyasi çəkisini fərqli qavrayır. Bu, psixoloji mexanizmdir. Buna görə də güc strukturlarının mərkəzində olmuş şəxslər haqqında yazılan kitablar  heç vaxt sırf ədəbi hadisə olmur. Belə kitablar ya tarixə ayna tutulur ya da rebrendinq. Orta yol nadir hallarda mümkündür. Tarixi estetizasiya variantı da –bədii, romantik və ya idealizə olunmuş forması isə onu yumşaltmaq deməkdir.

Yazıçının məsuliyyəti təkcə söz deyil, həm də kontekst-hadisələrin tarixi fonu, cəmiyyətin psixoloji vəziyyəti, siyasi və sosial güc münasibətləridir. Çingiz Abdullayev ictimai nüfuzdur və onun seçimi  ictimai şərh aktı-cəmiyyətlə dialoqdur, ictimai məsuliyyət daşımadır.

Məhz buna görə orataya  daha bir sual çıxır: Çingiz Abdullayev Ramiz Mehdiyev mövzusunu romana çevirsə 36 ilin travmatik səhifələrini açacaqmı? Yoxsa həmin səhifələri “tarixi kontekst” adı altında yumşaldacaqmı?

Çünkü tarix hələ açıq suallar mərhələsindədirsə, belə bir kitab obyektiv olaraq neytral ola bilməz. Çünki hər mətn seçimdir və seçim isə mövqedir.

36 İLİN SUALI 

Mənim sevimli yazıcım, Çingiz Abdullayev! Siz zəif qələm sahibi deyilsiniz. Sözünüz ictimai nüfuzunuzla örtüşür.

Ona görə də seçiminiz sadəcə ədəbi seçim deyil. Qarabağ 36 il bu xalqın taleyində yanıb. Bu yanğının içində  -  qəhrəmanlıq və eyni zamanda açı  siyasi səhvlər də var idi.  

Top mərmiləri ilə dağıdılmış səngər, eyni zamanda kabinet də var idi.

Əgər siz bu tarixdən bir fiquru- həm də Ramiz Mehdiyevi  seçib yazmaq istəyirsinizsə, o zaman  sizə sual vermək haqqımız  var. Qarabağdan danışmaq istəyən qələm əvvəlcə öz məsafəsini müəyyən etməlidir. Siz Ramiz Mehdiyevə hansı baxış nöqtəsindən baxacaqsınız. 30 ildir milli yaddaşa onun xalqın yaşadığı tarixlə bağlı bir kod gönderməyi belə bacarmayan, yazıcılar birliyinin sturuktur məsuliyyətinin kökündə dayanan imza və səlahiyyət sahibi kimi 36 illik tariximizin strateji səhflərini  necə analiz edəcək, qərar mexanizmlərinə necə ayna tutacaqsınız.

Siz ədəbiyyatla tariximizə bu xidməti etmyədinizsə  demək ki, kitabınızla  narrativ quruculuğa xidmət etməyi planlayırsınız. Oysa ki, Qarabağ təkcə bayraq və şeir deyil,  dağıdılmış şəhərlər,  itirilmiş illər, gecikmiş qərarlar, evladından ayrılmış analar və sındırılmış talelərdir. Hansı ki, gözünüz hemen 17 milyon dolları evde lazımsız əşya kimi unudan bir siyasi fiquru gördü amma məhv olmuş milyonlarla insanı görmədi.

Əgər sizin yaratmağı planlaşdırdığınız bədii mətn bizim  suallarımıza cavab verməz və ya verə bilməzsə ki, buna şübhəmiz yoxsur- o zaman bu ədəbiyyat deyil sadəcə ictimai və estetik risk almayan, oxucunu konfrontasiyaya məruz qoymayan mətn modelidir,   rahat ədəbiyyatdır. Rahat ədəbiyyat isə travmatik tarixə xidmət etmir.

Əgər bir yazıcı güc mərkəzində olmuş fiquru yazır, amma  məsuliyyətini açmırsa,  ədəbiyyat siyasi həqiqəti əks etdirmirsə, o, milli yaddaşı qorumaq əvəzinə: tarixi həqiqətləri təhrif etməklə kollektiv şüuru passivləşdirəməyə, ortaq tarixi xatirəmizin, travmalarımızın,  qürurumuzun, kollekiv hafizəmizin emosional yükünü  zəiflədərək   milli yaddaşımızı kütləşdirməyə  xidmət edir. Milli yaddaş isə  sərt olmalıdır ki, gələcək sağlam qurulsun.

MİA.AZ