Yaxın Şərqdə davam edən hərbi qarşıdurma fonunda İran yalnız xarici cəbhədə deyil, daxildə də ciddi sınaq qarşısındadır. Lakin CNN və digər Qərb mediasının son analizləri göstərir ki, ölkə daxilində gözlənilən sürətli çökmə ssenarisi hələlik reallığa çevrilməyib. Əksinə, İran cəmiyyəti daxilində paralel iki proses – rejimə açıq dəstək nümayişi və eyni zamanda səssiz narazılıq – yanaşı mövcuddur.

Son həftələrdə ölkə üzrə 850-dən çox pro-hökumət aksiyasının keçirilməsi bu mənzərənin ən diqqət çəkən elementlərindən biridir. Bu aksiyalar əsasən dövlət tərəfindən təşkil olunsa da, onların kütləviliyi hakimiyyətin hələ də müəyyən sosial dayaqlara sahib olduğunu göstərir. Küçələrdə nümayiş etdirilən bu dəstək, xüsusilə müharibə şəraitində, rejimin legitimlik görüntüsünü qorumağa xidmət edir. CNN-in yanaşmasına görə, bu, sadəcə propagandadan ibarət deyil. Bu, eyni zamanda sistemin hələ də müəyyən səviyyədə mobilizasiya qabiliyyətinə malik olduğunu göstərir.

Bununla yanaşı, İran daxilində anti-hökumət narazılığı da mövcuddur, lakin bu narazılıq genişmiqyaslı və koordinasiyalı etiraz dalğasına çevrilə bilmir. Yerli etirazlar, əsasən iqtisadi çətinliklər, müharibənin sosial təsirləri və siyasi narazılıq fonunda baş verir. Lakin sərt təhlükəsizlik tədbirləri – kütləvi həbslər, informasiya məhdudiyyətləri və güclü nəzarət mexanizmləri – bu etirazların genişlənməsinin qarşısını alır. CNN bu vəziyyəti belə xarakterizə edir: “narazılıq var, amma sistemə real təhlükə yaradacaq səviyyədə təşkilatlanmayıb.”

Beləliklə, İran daxilində qüvvələr balansı mürəkkəb və çoxqatlıdır. Hakimiyyət küçə üzərində nəzarəti saxlayır, müxalifət isə parçalanmış və zəif koordinasiyalı vəziyyətdə qalır. Bu reallıq, qısa müddətli perspektivdə rejimin daxildən çökmə ehtimalını aşağı salır. Eyni zamanda, davam edən müharibə və iqtisadi təzyiqlər sistem üzərində uzunmüddətli aşınma (erosion) yaradır ki, bu da gələcəkdə fərqli nəticələr doğura bilər.

CNN-in ümumi qiymətləndirməsinə görə, İran bu gün nə tam sabit, nə də dağılmaq üzrə olan bir dövlətdir. O, daha çox gərgin, lakin idarə olunan bir vəziyyətdədir. Bu isə münaqişənin yaxın perspektivdə daxili partlayışla nəticələnməyəcəyini, əksinə, uzanan və müxtəlif formalarda davam edən bir qarşıdurmaya çevriləcəyini göstərir.

Bu kontekstdə daha geniş geosiyasi nəticələr də diqqətəlayiqdir. Əgər mövcud sistem – yəni İranın dini-siyasi rejimi – bu və ya digər formada özünü qoruyub saxlaya bilsə, bu, region və dünya üçün yeni problemlər mərhələsinin başlanğıcı ola bilər. Belə bir ssenaridə İran öz regional təsir alətlərini saxlamağa çalışacaq, bu isə Yaxın Şərqdə gərginliyin müxtəlif istiqamətlərdə davam etməsinə gətirib çıxaracaq.

Nəticə etibarilə, belə bir perspektivdə Ərəb dünyası, İsrail, Türkiyə, Azərbaycan, Əfqanıstan, Pakistan və Qərb ölkələri üçün yeni təhlükəsizlik və siyasi çağırışlar yaranacaq. Münaqişə formal olaraq səngisə belə, onun mahiyyəti dəyişərək davam edəcək. Başqa sözlə, rejimin qalması münaqişənin bitməsi demək deyil — bu, sadəcə onun yeni mərhələyə keçidi olacaq.

Elbəyi Həsənli

MİA.AZ